Thamluận

Bỉnhbút dchph

Tậphợp tuyểnchọn những thamluận và xãluận viết hoặc phiêndịch trong khoảng thờigian từ 2009-14 — Tấtcả những sựkiện và vấnnạn được bànđến trong những bàiviết bàidịch tưởngđã lạcđề nhưng chưa nguộilạnh… Ítra ta vẫncòn cóthể hâmnóng hay ônlại những vấnđề xem chúng đãđược giảiquyết rasao.

1
Trămhoađuanở?

Be not afraid of hearing people speak out, but of of hearing no one speak at all.
Khôngsợ ngườidân nói, chỉ sợ khôngai nói …

Ðảng và Nhànước rấtsợ ngườidân lêntiếng nói những điều tráingược với đườnglối của chínhphủ. Ðiềunầy thểhiện rất rõràng qua các chínhsách về vấnđề tựdoănnói của ngườidân. Ðể chebít những tiếngnói chốngđối, chínhquyền đã ratay đànáp những người có quanđiểm đốilập nầy. Sựviệc nầy đã xảyra thườngxuyên, ởđây không cần phải đưara thídụ nào. Ðâylà một thựcthể đã đingượclại tinhthần tựdongônluận của chính Hiếnpháp Việtnam và dođó đã bưngbít và ngănchận ýkiến phátbiểu của ngườidân khiếncho giớilãnhđạo đấtnước khôngbaogiờ tiếpcận được với suynghĩ thựcsự của ngườidân.

Ðảng và nhànước tạisao phải sợhãi sự tựdo ngônluận đếnthế? Cóphải họ sợ những tiếngnói đốilập đó sẽ gâyra lànsóng chốngđối chínhphủ? Haylà họ sợ ngườidân nổidậy vũtrang lậtđỗ chínhquyền? Vì họ là những người bênkia chiếntuyến của phechốngđối bướcra nắm chínhquyền, giớilãnhđạo Việtnam lúcnào cũng nghĩ là chuyện ngườidân sẽ nổidậy giống họ. Việtnam đã trảiqua biết chiếnchinh đaukhổ, nhàtancửanát, kinhtếlạchậu, nghèođói vẫncòn, chắc khôngmấyai muốn chiếntranh lại xảyra lầnnữa và mọingười đều mongmuốn quốctháidânan, kinhtế pháttriển, aiai cũng cơmnoáođẹp…

Oáiăm là để nhanhchóng đạtđược mụctiêu mỹmiều trên, mộttrongnhững nhântố quantrọng của mọi pháttriển là sựtựdongônluận — ýkiến đadạng của nhiềungười sẽ dẫnđến chânlý, sựthật, và sẽ mởđường cho những tưtưởng tiếnbộ. Ðâylà độngcơ và cũnglà độnglực của tiếnhoá và pháttriển xãhội. Lịchsử của nhânloại, nhấtlà từ những nước phươngTây đã chứngminh điềunầy. Thựcthể hiệntại những nước có nềnkinhtế pháttriển lớnnhất trên thếgiới là những nước tôntrọng quyền tựdongônluận của ngườidân, tôntrọng nhânquyền và chếđộ dânchủ đanguyên thựcsự. Thídụ một thựcthể mà ai cũng biết: ở Hoakỳ và nhiều nước Tâyphương khác, quyền tựdo ănnói là quyền tuyệtđối, báochí và các phươngtiện truyềnthông hoàntoàn độclập với chínhphủ — nhờđó những tiêucực của xãhội, những saitrái của nhànước, kểcả ýkiến bấtđồng với tổngthống, nghịsĩ thượnghạnghịviện… đềuđược côngkhai bàytỏ và thảoluận. Và kếtquả không làm những nước theo chếđộ tựdo dânchủ tựdongônluận nầy rốiloạn hoặc yếuđi, mà còn làmcho họ ngày càngthêm vữngmạnh. Khôngai cóthể phủnhận được điềuđó.

Việtnam, lúcnào cũng tỏra hãnhdiện với nền ‘vănhoá dài trên bốnngàn năm’, dânta baogiờ cũng kiêuhãnh với quátrình dựngnước và giữnước dài đằngđẳng nầy. Tuynhiên dườngnhư ngườidân Việtnam dưới bấtkỳ triềuđại hoặc chếđộ nào chưa baogiờ hưởngđược quyền mà các nước dânchủ Tâyphương xemlà quyền tốithượng của conngười: đólà tựdongônluận.

Hiệnthực của đấtnướcta, từtrướcđếnnay, chưabaogiờ pháttriển đủmạnh về mọimặt, cáigì của Việtnam nếu mangra sosánh với những quốcgia cùngthời, Việtnam lúcnào cũng đisau nướckhác. Tôi dám tháchthức những ai cóthể phủđịnh được thựcđề nầy.

Mộttrongnhững yếutố làm nướcngười hùngcường và giàucó hơn nướcta là ngườidân đượchưởng quyền tựdoănnói! Ðiềuđó đúng, khôngnóiđâuxa, trong vùng ÐôngnamÁ, Mãlai và Tháilan là những thídụ điểnhình. Ðirộng ra vùng ÐôngÁ, Nhậtbản, Ðàiloan, Hồngkông, và NamHàn là những thídụ hùnghồn khác. Những nước có chếđộ chínhtrị giống Việtnam như BắcHàn, Trungquốc, Lào, Caomiên, Cuba… đều chịuchung sốphận kémpháttriển như đấtnướcta.

Giớilãnhđạo Ðảng và nhànuớc Việtnam có nhậnthấy được những điềuđó haykhông mà sao họ lại rasức hạnchế quyền tựdongônluận của dân? Nếu ta tự đặt ta vào chỗngồi của họ, cólẽ vấnđề cũng dễhiểu: sau mấymươinăn chiếnđấu để dànhđược chínhquyền, họ không muốn mấtđi chiếcghế mình đang ngồi bằngcách tạođiềukiện cho kẻ khác lậtđỗ mình! Tựdo ngônluận sẽ dẫnđến nềndânchủ đanguyên, rồi nhiều đảng chínhtrị khác sẽ thànhhình, và hậuquả sẽ là ÐảngCộngsảnViệtnam khócóthể được người dân tínnhiệm với những thựctrạng hiệnnay của nướcnhà: quyền tựdodânchủ bị phủnhận, kinhtế lạchậu nghèođói, chậmchạp trongviệc mởrộngcửa tựdo kinhtế thịtrường, trongkhi tệnạn thamnhũng và hốilộ lantràn… Những vấnnạn tươngtự nhưvậy cóthể tìmthấy ở Nga và các nước thuộc khối ÐôngÂu, nơi những Ðảng Cộngsản tại những nước nầy đã bị tướcđoạt đimất quyềnhành họ đã từngcó. Dođó, giớilãnhđạo Cộngsản của Việtnam bằngmọicách phải củngcố địavị củamình bằngcách đànáp những tiếngnói đốilập. Cáigiáphảitrả là làmchậm bướcphátriển của nướcnhà ở mọimặt.

Tuynhiên, một ưuđiểm ta phải nhìnnhận là chếđộ chínhtrị ở Việtnam hiệnnay kháổnđịnh vì khôngcó những xáotrộn như đảochánh và lậtđổ chínhphủ như thườngxuyên xảyra dưới chếđộcũ ở MiềnNam Việtnam trong thậpniên 60, và giảdụ như chiếntranh đã chấmdứt và chếđộ cộnghoà của Việtnam Cộnghoà cũ còn tồntại, giớilãnhđạo của chínhquyền đó chưachắc làđã thựchiện tốthơn với những thànhquả đángkể mà chếđộ hiệntại của Việtnam hiệnnay đã đạtđược trong hơn một thậpniên vừaqua saukhi thựchiện chínhsách đổimới và ta phải thừanhậnrằng mứcsống của ngườidân Việtnam ngàynay kháhơn mứcsống của nhữngnăm trước 1975, thídụ như ngàynay từ thônquê đến thànhthị đâuđâu cũng được điệnkhíhoá, đasố nhàtranh đã đuợc nhàgạch thaythế. Như ta đã biết, chếđộ cộnghoà cũ của MiềnNam Việtnam cũng thamnhũng, hốilộ, hốimãi quyềnthế cũngkhông thuagì chếđộ hiệnnay — đâylà cănbệnh trầmkha của những nước nghèokhó trên thếgiới mà nướcta là một.

Chếđộchínhtrị ổnđịnh là tiềnđề cănbản cho sựpháttriển mọimặt của nướcnhà mà kinhtế là cáiđònbẩy thenchốt cho những thayđổi khác — trongđó có quyền tựdongônluận, dânchủđanguyên, và kểcả hệthốngchínhtrị. Việtnam đã ổnđịnh vềmặt nầy nhưng với cáigiá là cảnước phải sống dưới chếđộ độcđảng và nhiều quyền tựdo bị thắtchặt. Thànhthử xemra Việtnam lại lâmvào cáivònglẩnquẩn không thoátrađược vì một nềnkinhtế pháttriển toàndiện cầnphảicó một hệthống chínhtrị tựdo dânchủ đikèm. 

Cóngười bảorằng cứ đểcho kinhtế pháttriển thì sauđó hậuquả tấtyếu là sựpháttriển kinhtế sẽ tácđộng ngượclại và sẽ gâyảnhhưởng tíchcực đốivới các cơchế khác trong guồngmáy chínhtrị độcđảng hiệnhữu. Ðồngý, nhưng ta phải thấyrằng nếu ta phải chấpnhận đườngđinướcbước này như Việtnam đang noigươngtheo sựcảicách kinhtế kiểumẫu Trungquốc thì sựpháttriển kinhtế của Việtnam sẽ bị chậmđi. Nềnkinhtế của những nước Áchâu như Tháilai, Ðàiloan, Ðạihàn… cho ta biết nhưvậy. Khôngphải là kinhtếgia ta mới hiểuđược rằng: nếu những nước này đứnglại chờ ta, ta phải mất ítnhất 30 năm mới bắtkịp họ.

Nếu ví tiếnbộ kinhtế của nướcta sovới những nước nầy là cuộcđua của những conđò trên cùng một dòngsông, với những khúcngoặc, những connước ngược, và những gềnhthác cheoleo… thì ngườilèolái conđò kinhtế Việtnam là ôngláiđò ốmyếu khángchiến nămxưa với chiếcghe gắn máyđuôitôm đang dòtheo những vợnsóngnước đểlại của những chiếccanô mãlựcmạnh và những tay lèolái trẻtrung cóhọc.

Vívon một cáchnói khác, và tôi thích lối sosánh nầy hơn, là nềnkinhtế của một nước phảnảnh trên sảnphẩm xehơi do nướcnầy sảnxuất. Quansát xe Nhật, xe Mỹ, xe Trungquốc, xe Nga, xe Namtư (Yugo?) và xe Việtnam (?) ta sẽ rútra một kếtluận dídởm cógiátrị. (Xinxem 2. Xe Mỹ, Xe Nhật, Hay Xe Trungquốc?)

Tôi khôngmuốn chốngbáng hoặc cườicợt cái nghèonàn lạchậu của nướcmình vì làmsao cười chonổi và ai nỡlòng nào? Nhưng đôikhi cầnphải nói nặnglời mộtchút, như anhem trongnhà đôilúc gâygỗ để mưucầu tiếnbộ.

Mụcđích chính của bàiviết này là để nhắngởi đôilời đến cấplãnhđạo Việtnam hiệntại là hãy cứ để trămhoađuanở, khôngphải là kiểu Nhânvăn Giaiphẩm ở BắcViệt đầu thậpniên sau 1954, mà là trămhoa của bátánh, nhànhà đều nói, ngườingười đều nói. Nói chohết những ẩnức tronglòng. Nói cho những consâumọt của chếđộ phải rụtmình tuthân, cho có aiđó trong giaicấp lãnhđạo có tấmlòng yêunước phải hiểuđược những thốngkhổ của ngườidân. 

Không cógi phải sợsệt, “lờinói không mấttiền mua” và khi để cho ngườidân tựdo lêntiếngnói họ sẽ biết lựalời để nói cho đẹplòngnhau và đó chắcchắn đólà những lờinói xâydựng. Chỉ có những kẻgianngoa mới sợ lờiphêphán của ngườikhác. Ðiềunầy những ngườidân ở những nước tựdo dânchủ thậtsự đã làm và đã trảiqua giaiđoạn nầy, và đâylà giaiđoạn tấtyếu để tạo cơsở cầnthiết cho sựpháttriển toàndiện của một nước cầutiến và lànhmạnh. Lãnhđạo biết lắngnghe tiếngdân là lãnhđạo trườngtồn. Chỉsợ dân không nói chứ sợ gì lờinói thựcthà?

x X x

2
Xe Mỹ, Xe Nhật, hay Xe Trungquốc?

Nền kinhtế của một nước giốngnhư sảnphẩm xe của nước đó. Khi chọn mua xe ngườita cóthể dodự chọnlựa xe Mỹ hay xe Nhật. Ở Việtnam ngườita còn cóthể chọn xe Trungquốc.

Xe Mỹ hay xe Nhật đều chạy tốt. Bêntrong chiếcxe là máymóc và linhkiện kếthợp và kếtnối lại vớinhau tạothành một thànhphẩm caokỹ tinhvi và bềnbĩ.

Mọithứ đều ănkhớp và ănrơ vớinhau khiếncho chiếc xehơi chạytốt và chạybền. Nếu có bộphận nào trụctrặc thi toànbộ chiếcxe bị ảnhhưởng. Người chủxe nào dườngnhư ai cũng biếtrõ điều giảndị này. Nền kinhtế củamột nước cũng nanánhư bộmáy xehơi, hay nóiđúnghơn là toànbộ chiếcc xehơi. Mọithứ, mỗi bộphận đều phải ănkhớp và hoạtđộng tốt để nềnkinhtế chạy được suônsẻ. Mộttrongnhững bộphận đó cóthể được kểra để sosánh trong hầuhết mọi lãnhvực từ luậtpháp, thịtrường, kỹthuật, giaothông, vậntải…

Lấy xe Mỹ và xe Nhật ra làm tiêubiểu đạidiện cho các loạixe sảnxuất tại các nước khác nhưlà Ănglê và Ðức chẳnghạn, vì chúng đều chạytốt, và giốngnhư nền kinhtế của hai nước đó, và chúng có hiệuquả rõrệt dù khôngphải là khôngcó trụctrặc, nhưng nóichung vẫnlà tốt. Ðólà kếtquả củamột trìnhđộ kỹthuật caocấp, từ kỹthuật luyệnthép, chođến trìnhđộ thiếtkế và óc phátminh sángtạo. Thànhcông của họ là do sự thừahưởng những tíchluỹ và côngtrình của những thànhquả đãcó, rồi pháthuy lên mà thành. Ðằngsau cái sảnphẩm xehơi kia không những tồntại một lịchsử kìtích mà cònlà côngtrình và thànhquả của biếtbao kinhnghiệm và những bộóc lừnglẫy. Chắc ngườita vẫncòn nhớ mẫuxe Yugo nhậpcảng từ Tiệpkhắc không mười năm trướcđây?

Những bộphận và biếtbao chitiết quanhệ đến nhiều lãnhvực khác của nềnkinhtế, từ côngnghiệp caosu chođến những sảnphẩm xàbông lauchùi đánhbóng chiếcxe. Rồi lại những dâychuyền khác nữa liênhệ đến chiếcxe! Mốiliênhệ đâychyền này đã tạora biếtbao côngănviệclàm cho nhiều ngànhnghề đadạng.

Khaitriển cách lýluận nầy, ta cóthể nói, nền kinhtế củamột nước phảnảnh qua những sảnphẩm xehơi củanước đó. Thídụ, nền kinhtế tiêudùng của Mỹ đã manglại mỗinhà nhiều chiếc xehơi, càng nhiều người mua, sảnphẩm ngàycàngđược chếtạo mộtcách tinhvi và rẽhơn, và càngrẻ lạithêm nhiều người mua và họ muasắm với mứcđộ thườngxuyên hơn. Quảlà một cái vònglẫnquẫn đángyêu!

Trungquốc cũng đãtừng sảnxuất xehơi trướckhi mởcửa cho nướcngoài vào đầutư vào nềncôngnghiệp xehơi của xứ nầy. Trướcđó, Trungquốc chỉ sảnxuất có mỗi một kiểuxe dulịch Hồngkỳ dànhriêng cho giới cầmquyền, từnămnầysangnămkhác, cungchừngấy chitiết kỹthuật và thếtkế khônghề thayđổi! Và chođến gầnđây, kiểucách và kỹthuật trướcsaunhưhất, nhấtcưnhưcứt! 

Nhậnra điều nầy, sau những cảicách kinhtế và đổimới, họ bắtđầu sảnxuất những kiểuxe mới hiệnđại, tốitân, và thanhlịch hơn. Cũng giốngnhư nềnkinhtế của nước nầy, họ họchỏi những kỹthuật và nhiều lãnhvực khácnhau của những nước như Mỹ và Nhật Tuynhiên, trong bộmáy của chiếcxe vẫn mang những linhkiện và chitiết nộiđịa chonên chiếcxe của họ chora vẫncòn kém về phẩmchất và caogiá mặcdù lương côngnhân laođộng vẫncòn thấp và tưnhân khôngphải ai cũng có khảnăng muasắm xecộ. Thêmmộtlầnnữa, ta lại cóthể mang nềnkinhtế của một nước ra vívới sảnphẩm xehơi do xứ nầy làmra!

Bâygiờ ta lấy kinhtế Việtnam ra làm thídụ: Xehàng chở thựcphẩm tươi từ biêngiới Trungquốc về Sàigòn. Côngan hảiquancửakhẩu saukhi làm đủ thủtục cho xe đi. Nếu khôngcógì trụctrặc thì xe này sẽ vềtới Sàigòn trongvòng 28 tiếngđồnghồ (Ởđây không kể đến những yếutố khác như xe cũ hay mới, đuòngxá tốtxấu, tainạn giaothông, vânvân…) Nhưngkhông, dọcđưởng quốclộ qua những tỉnh và thịthành khác chiếc xevậtải nầy phải thôngqua không ít trạm kiểmsoát kinhtế khác để đềphòng xe chở hànglậu (?) dù đólà nhiệmvụ của các viênchức hảiquan cửakhẩu biêngiới chứ khôngphải là của các côngan chậnđường ở tỉnhlẻ! Cuốicùng tàixế xetải không muốn bị trễnãi đànhphải hốilộ đútlót để về chokịp kẻo thựcphẩm sẽ bị hưthối. Ðây chínhlà cái trụctrặc của guồngmáy kinhtế Việtnam! Sosánh với bộmáy xehơi, chằnchịt nhiều luồng dây côngtắcđiện khácnhau, dây nầy vuướng dây kia, cuốicùng chiếcxe ì ra không chịu chạy.

Mang kinhtế xứ Mỹ ra làm thídụ: bạn cứ tưởngtượng nếu xetải chở thựcphẩm rautươi từ California sang Arizona, và cứ qua mỗi quậnthành lại có cảnhsát quanthuế ra chậnxét? Chắc khôngai có nỗi trítưởngtượng nầy!

Ðấttnước Việtnam cũng đang dòdẫm và ứngtrước những chọnlua cho sư mởmang kinhế của mình, và cũng giốngnhư một ngườitiêudùng nghèo ở trongnước, lâunay xài xehơi cũ dulịch của Mỹ của Pháp từ nămba chục năm trước, với máymóc đã châmchế thay những phụtùng tựchế và hàngdỡm Trungquốc, đang lúngtúng với các kiểuxe, nên chọn kiểu nào: xe Mỹ, xe Nhật, xe Trungquốc, haylà tựmình pháthuy trítuệ sángtạo vôđịch để phátminh lại từđầu một kiểu xehơi khác mớilạ  hơnngười?

x X x

3
Vấnnạn Liênhoàn

Vấnnạn liênhoàn ởđây cónghĩalà những vấnđề khókhăn kếtnối khắnkhít lạivớinhau. Việtnam trên bướcđường côngnghiệphoá và hộinhập vào nềnkinhtế thịtrường thếgiới, còn quánhiều vấnnạn và khókhăn, khôngphải mộtsớmmộtchiều là cóthể gỡbỏ hết những khókhăn nếu giớilãnhđạo Việtnam hếtmực thựcthi chínhsách mởcửa và đổimới thựcsự.

Vấnnạn của Việtnam đannhau chằnchịt, cáinầy vướngvíu cáikia, từ cáinghèo, cáilạchậu chođến những vấnđề thamnhũng. Nhiều vấnnạn dườngnhư ai cũng đã thấy nhưng khôngphải ai cũng có nhậnthứcrõrệt về chúng, vì những vấnđề đó gắnliền trong đờisống của mọingười và chúng đã trởthành một nềnếp sinhhoạt thườngtrực. Chẳngai yêuthích gì những tệtrạng hiệnhữu, nhưng cáikhó nó bó cáikhôn, và chodù có nhậnthứcđược đầyđủ về những vấnnạn liênhệ, khôngthểnào cóđược một giảipháp hiệuquả nếukhông mangra cho côngchúng thảoluận — đây cũnglà một trongnhững vấnnạnliênhoàn, vì muốn thựchiệnđược việc nầy, phảicó tựdo ngônluận!

Mộttrongnhững vấnnạn lớnnhất là thamnhũng và hốilộ — và dĩnhiên vấnđề này liênhệ và cấukết chằnchịt liênđới với những vấnnạn khác của nướcnhà. Nóichocùng, môtphầnlớn nguyênnhân của vấnđề cóthể quira là do nghèo — tiềnbạc là cơsở cầnthiết nếu muốn giảiquyết bấtcứ vấnđề gì.

Vấnnạn thamnhũng đã ănsâu vào trong xươngtuỷ của guồngmáy nhànước, nhỏănnhỏ lớnănlớn. Muốn giảiquyết vấnđề trướctiên là tránh tạođiềukiện để cho những consâumọt của chếđộ có cơhội thamnhũng. Thídụ thủtục hànhchánh phải bớt rườmrà, thihành chínhsách chếtài nghiêmkhắc đốivới những kẻviphạm, tạo phươngtiện cho ngườidân khiếunại và tốgiác những viênchức thamô, nângcao mứcsống của côngnhânviên cánbộ nhànước… 

Biệnpháp nào kểtrên khi xemxét kỹ đều khó thựchiện cả. Mứclương của cánbộ viênchức quáthấp. Côngan cảnhsát phải thamô thì mới sống cho được thoảimái. Họ phải tìm mọicách để kiếmtiền. Thựcra dịchbệnh hốilộ là cănbệnh trầmkha của các xứnghèo như Việtnam. Khôngmuốn họ thamnhũng thì phải tănglương ưuđãi cho họ, tăng cho đếnmức họ cảmthấy việc ăn hốilộ khôngcòn đáng phải phiêulưu liềulĩnh để mấtviệc và bị chếtài. 

Nhưng lấytiền đâu tănglương? Muốn tănglương thìphải thu nhiều thuế, mà muốn tăngthuế thìphải làmcho dân giàu làmănracó, muốn dân làmăn khá thì phải tạo điềukiện chínhsách buônbán thuậnlợi, giảmbớt những phiềntoái của giấytờ hànhchánh… Mộttrongnhững cách để giảiquyết vấnnạn nầy là: đơngiảnhoá thủtục hànhchánh! Thựchiện được côngcuộc cảitổ hànhchánh sẽ tạo điềukiện thuậnlợi cho dân làmăn và cánbộ ítcòn cơhội thamnhũng. Nhưvậy ta thấy từ vấnnạn liênhoàn, cáinầy liênhệ đến cáikia, chođến kếtquả dâychuyền, loạitrừ cơhội thamnhũng hốilộ và tạo phươngtiện làmăn cho ngườidân. Nhànước đã làmđược gì trong lãnhvực nầy? Nhưng ẩnsố quantrọng trong phươngtrình nầy là tăngtiềnlương. Lấy tiền đâu? 

Lươngbỗng viênchức cánbộ nhànước nói chung là vẫn thấp, nhưng họ vẫn sống. Khôngcầnphải nói ta biết là họ sống nhờvào thamnhũng và hốilộ. Ðâylà một thựctế mà giớilãnhđạo phải nhìnnhận. Nếu đã nhìnnhận thì khôngcòn lýdo gì để gạtbỏ cái lýthuyết là songsong với nền kinhtế nổi là có sựhiệnhữu của một nềnkinhtếchìm.

Nềnkinhtếchìm nầy là gì? Ðó là mốiquanhệ traođổi tàivật và dịchvụ giữa người ănhốilộ và nguờihốilộ. Thunhập chínhthức hàngháng của côngan cấpdưới ở dướimức cốđịnh nhưng thunhập của họ từ tiền thamnhũng hốilộ cóthể gấphàng chụclần tiềnlương chínhthức. Nếu nhànước hợppháphoá nền kinhtếchìm kia thì sựtraođổi tàivật và dịchvụ chìm kia sẽđược côngkhaihoá, và hoạtđộng muabán traođổi kai sẽ trởthành mộtphần của nền kinhtế nổi. Mọingười sẽ đườngđườnghoànghoàng muabán vớinhau. Và nhànước cóthể thuthêm được thuế.

Ðâylà một thựctế mà giớilãnhđạo phải nhìnnhận, nềnkinhtế đó chìm bởilẽ vì nhànước cấmđoán và làmkhódễ. Lấythídụ hàngquốccấm hay hànglậu, bởilẽ nhànước cấm chonên nó trởthành lậu. Mà muốn bắthànglậu thì phảicó guồngmáy côngan cảnhsát ngănchận và kiểmsoát, và để nuôidưỡng guồngmáy này, nhànước phải trảlương, lương khôngđủsống côngan lại phải ănhốilộ của dân, dân muốn làmăn suônsẻ lạiphải đóng thuếsống thuếchìm — thếlà nhànước mấttoi một nguồnthuế khảdĩ cóthể dùng để tăngluơng cho cánbộ viênchức nhànước! Ðâylà đápsố cho cái ẩnsố tiềnđâu trong phươngtrình nêutrên. 

Thídụ nêutrên cho ta thấy mọisự đềucó mốiiênhệ gắnbó vớinhau, và vấnđề tại Việtnam hiệnnay là sựhiệndiện của những vấnnạnliênhoàn.  Lấy một thídụ khác, vấnnạn nghèo họhàng dâydưa chặtchẻ vớinhau với nền kinhtế kémmởmang của nướcta. Ðơngiảnhoá vấnđề chúngta thấyrằng một hộ nghèokhó biếtrằng muốn thếhệ conemmình được nêncó vềsau thì phải cho conemmình họchành đếnnơi đếnchốn, nhưng họ khôngđủ tiềnbạc đểcho conemmình đihọc, lại đànhchấpnhận sống trong kiếpsống nghèokhó từ thếhệ nầy sang thếhệ khác.

Nhànước Việtnam đã làmgì trong lãnhvực giáodục để nângcao dântrí, để họchỏi các ngành quảnlý kinhtế, ngânhàng, kinhdoanh, và kỹthuật khoahọc mọimặt? Ai mà không muốn cho conem mình họchành đếnnơiđếnchốn? Từxưa đếnnay ôngcha chúngta đã coitrọng chuyệnhọchành, vìđólà chìakhoá cho một tươnglai xánlạnhơn. Thếnhưng, ngânsách nhànước dànhcho lãnhvực giáodục mỗinăm rấtlà khiêmnhượng. Lương giáochức là đồnglương thấpnhất sovới nhiều ngànhnghề khác trong giaitầng côngnhân viênchức nhànước. Trườnghọc khôngđủ chỗ thunhận họcsinh thànhthử những họcsinh thirớt vào những trườngcônglập đành phải chọn hoặclà học trườngtư hoặclà chịudốt. Nhưng muốn có một hệthống giáodục tốt thì phải có… tiền. Nướcta quá nghèo thì lấy tiền đâura để xâydựng trườnghọc và trảlương cao cho độingũ cánbộ giáodục? 

Conem chúngta, những đứatrẻ Việtnam sống trong một hoàncảnh nhưvậy đànhphải giànhgiựt nhau những chỗngồi trong nhàtrường, đứanào thua và khôngcótiền học trườngtư là đànhphải chịudốt, chấpnhận cảnhsống thấphèn do thiếuhọcvấn. Nhưđãnói, cáilýdo đưađẩy nềngiáodục và tìnhcảnh thấthọc của nhiều trẻem Việtnam là do khôngcó tiền. Kinhtế lạchậu, bậnbịu miếngăn haibữa tựnó đãlà một tháchthức lớnlao rồi. Ai đãtừng sanhra và sống trong cảnh nghèohèn đều biếtrõ cái vònglẫnquẫn chuacay này. Nhưvậy giảipháp cho vấnđề nầy làgì? 

Nếu bạn là bậcphụhuynh với cảnhsống bị hạnchế về nhiều mặt và bạn biết là giáodục là chìakhoá cho tươnglai của chúng, bạn sẽ làmgì để gởi con đếntrường hầucho conemmình đuợc họchành đầyđủ? Bạn sẽ đầutư hết mọi nguồn tàinguyên vào chúng? Cólẽ đây là giảipháp mà đasố phụhuynh đãlàm để mưucầu một tươnglai tươisáng hơn cho thếhệ vềsau.

Nhưđãnói, trên cấpđộ cảnước, nhànước Việtnam rõràng là chưa làm hết mức như ta kỳvọng. Mộtphần bởilẽ nướcta gặpphải những vấnnạn liênhoàn.

Vấnnạn liênhoàn nầy, nóichocùng nóichoxa, đâylà hậuquả của một nềnkinhtế kiểmsoát — liênhoàn với chếđộ chínhtrị hiệntại — nếu bungra thì liệu nhữngngười lãnhđạo hiệntại cócòn giữvững chiếcghế của họ không? Ðằngnào thì cũng phải có kẻ hysinh — hoặclà giớilãnhđạo, hoặclà ngườidân vậy. Cáithế liênhoàn nhânquả dângiàu nướcmạnh đến baogiờ mớithành hiệnthực?

x X x

4
NgườiViệt Thùdai

Trướcđây cóthêm hai casĩ nổitiếng khác đến từ Việtnam trìnhdiễn tại Mỹ lại bị biểutình chốngđối. Nhiềunăm trước baonhiêu sựkiện tươngtự cũngđã xảyra ở xứ Mỹ. Qua những chuyện xảyra nhưtrên và ngườita nhậnra một sựthật chuachát: NgườiViệt mình thùdai!

NgườiViệt mình biết thù và chọn đốitượng để thù, truyền từ đờinày cho đến đờikhác. Cộngsản BắcViệt xâmchiếm MiềnNam làm hằngtriệungười bỏnhà bỏcửa lưulạc nơi xứngười, và khôngít người trongsốnầy khôngbaogiờ quênđược mốithù đó họ nên muốn truyềnsang đời concháu mình…

NgườiTầu xâmchiếm và đôhộ Việtnam trong một khoảng thờigian dài 1000 năm, ngườiViệt tớinay vẫncòn thù. Chuyệnnầy cũng có cáilý của nó, giốngnhư ngườiCaomiên thù ngườiViệt vì dânmình xâmchiếm đấtđai của họ. Và cũngcó những mốithù dườngnhư không mấyai thích nhớtới. Thídụ nạnđói năm Ấtdậu 1945 ngoài MiềnBắc do quânNhật tómthu lúagạo để đốtchạy đầumáy xelửa đã khiếncho gần 2 triệu người dânViệt chếtđói… Mộttrăm năm dưới áchthốngtrị của ThựcdânPháp với những tộiác khôngngừng xảyra trên đấtnước… Trên 10 năm với trên 2 triệu línhMỹ đã đến và rađi đểlại khôngít thảmcảnh cho ngườidânquê ở MiềnNam Việtnam… Cả trămngàn người chết trên đường vượtbiển phầnlớn do nạnhảitặc Tháilan gâyra…. Baonhiêu người cònnhớ những mốithù nầy? Chắc chẳng baonhiêu người còn nhớ, nhưng cái mốithù Cộngsản phảilà truyềnkiếp. Tạisao? Chắc nhiềungười đều biếtrõ lýdo. Dođó, phảilàmsao cho concái mình đếnkiếpsau còn nhớmãi mốithù nầy.

Chonên, cáigì xuấtxứ từ nước Việtnam cộngsản phảiđược đềcaocảnhgiác triệtđể, khôngđể cho chúng lenlỏi vào hàngngũ quốcgia yêunước lưuvong — ai chốnglại cái luậncứ và luậnđiểm nầy, ngườiđó là cộngsản! Conơi con nhớlấy điềunầy, sốcon phải lưuvong sống ở Mỹ, ở Úc… là vì cộngsản nó đuổi bốmẹ rađi. Thề làm tớ nướcMỹ cònhơn làm dân nướcViệt cộngsản. Phải côlập chúngnó từng mọimặt, phải làm cho kinhtế của chúng sụpđỗ, dân phải khổ phải đói dàidài, cóthế chếđộ mới mau tànlụn, cóthế ta mớicó cơmay trởvề xâydựnglại đấtnước giàumạnh tựdohơn. Thếhệ bốmẹ có chếtđi, con phải nốitiếp truyềnthống anhdũng nầy chodù phải trả cáigiá nào… Thằng nầy con nọ, tuy chúngnó cùng thếhệ với con, khôngbiếtgìnhiều về chiếntranh, khôngbiếtgì về thời bốmẹ sống, nhưng bọnchúng là taysai vănhoá của chếđộ kia đếnđây cahát để lunglạc thếhệ cáccon… Conơi nhớlấy lời cha!

Tiếptục thùhằn và chiếntranh? Chiếntranh, thùhằn… chẳngcógì ghêgớm đâu con… Thếhệ bốmẹ đều đã trảiqua cả. Phải chốngđối trườngkỳ, phải biểutình phảnkháng tại các sứquán Việtnam ở Mỹ, ở Anh, ở Đức…. Số dânta còn khổ, phải tiếptục hysinh nữa để tươnglai đờisau được sánlạn hơn… Biếtsaohơn. Mốithù khôngđộitrờichung trong thếkỷ tiếptheo nầy, phải dài phải dẽo phải dai.

Ðạiloại trênđây là những ghinhận về những tìnhcảm và những suynghĩ của mộtvài giớingười trong đám tỵnạn lưuvong ở nướcngoài là nhưthế. Nhưng khôngnói ai cũng biết rõràng đây khôngphải là tìnhcảm và suynghĩ chung của đạiđasố ngườiViệt ở hảingoại. Cóphảilà họ thuộc đạiđasố thầmlặng chăng?

Những người khôngthamgia vào các cuộcbiểutình chốngđối các buổi trìnhdiễn của casĩ quốcnội ranướcngoài và những phátbiểu ngượclại với họ cũng đềucó cáilý của họ. Họ đưara những câu hỏi: Tạisao ta lạiphải xửsự hẹphòi đốivới thếhệ concháu của mình nhưthế? Họ là kẻthù của ta? Ta muốn Việtnam cộngsản mởrộng cửa kinhtế nhưngsao ta lại muốn khépchặc cánhcửa của xứngười bênngoài khôngcho họ vào thăm? Trướckhi có dân Việtnam lưuvong đến Mỹ đến Úc… đã có sắcdân Trunghoa, dù khôngchungđụng một hoàncảnh tươngtự như ta, nhưng họ cũngđã đứng trước những chọnlựa nhưta: theo Ðàiloan hay theo Trungquốc? Bảnchất hiếuhọc của ngườiViệt ta khônghiểu có tìmra được một bàihọc giátrị nào về vấnđề nầy?

Baonhiêu thậpniên đã trôiqua sau ngày chiếntranh chấmdứt. Kẻthắng đã thắng và ngườithua phải nhìnnhận là mình đã thua. Ngàynay, thậtlà khôngthể tưởngtượngnổi ngườidânViệt trong và ngoàinước ai sẽlà người ủnghộ một cuộcchiếntranh mới nhằm lậtđổ chếđộ hiệntại ở Việtnam để thiếtlập một chếđộ mới? Nếu ta tiênliệu là khôngthể thựchiện được việcnầy thì tạisao ta phải cứ côlập Việtnam khôngcho họ thấy ánhsáng chóiloà của chếđộ tựdo dânchủ kinhtế thịnhvượng của phươngTây? Nếu ta đã thấy chếđộ hiệnthời của Việtnam là một chếđộ “hẹphòi” và ta, những ngườiViệt hảingoại cũng “hẹphòi” theo thì đứngtrên một quanđiểm nàođó mà nhìn thì chúngta cũng chẳngkhácgì họ, haiphe ở bên haibờ tháicực.

Ởđây ta tuy không cổvũ cho một tháiđộ thoảhiệp hoặc đầuhàng nhưng trên lăngkính lịchsử ta phải chấpnhận sựkiện là Việtnam với chếđộ hiệnhữu đãcó một chỗđứng chínhtrị quốctế và được đasố nước thừanhận là một quốcgia độclập chodù nướcnầy có một thểchế cộngsản. Ðâylà một sựthật lịchsử. Chốibỏ điềunầy ta sẽ không giảiquyết được điềugì mà ngàycàng đàosâu thêm cáihố hậnthù — một tinhthần mà ta không cảmthấy có dântộctính chútnào. 

Vậy ta sẽ làmgì? Dĩnhiên là ngườiViệt nào cũng muốn dângiàunướcmạnh. Ngoài sựgiàumạnh ra ta còn muốn luồnggió tựdo dânchủ thổi lantràn đến khắpnơi từ thànhthị đến thônquê, khắp hangcùngngõhẹp. Nhưng ta phải biếtrõ rằng mọithứ khôngthể cùng đến mộtlúc được. Nước Mỹ với hìnhthái kinhtế chínhtrị như ta đã thấy ngàynay là do một kếtquả của gần haitrămrưỡi năm gầydựng và vunđắp. Ngườidân của Việtnam xứta cơhồ chưahề hưởngđược một ngày thịnhvượng ấmno tựdodânchủ thựcsự nào. Ta cóthể đi đườngtắc, giốngnhư nhiều nước khác đãlàm, bằngcách họchỏi và ápdụng những thànhquả, cáihay cáiđẹp mà nước Mỹ cóthể cốnghiến mà ta không cầnphải phátminh lại chiếcxehơi.

Nhưng thửthách lớnlao nhất vẫnlà khắcphục trìnhtrạng lạchậu nghèođói thiếuănhọc của đạiđasố quầnchúngnhândân. Nói nhưvậy cónghĩalà ta tạmthời chấpnhận lýthuyết là cảitổ kinhtế cuốicùng sẽ dẫnđến cảicách dânchủ. Muốn pháttriển kinhtế theo kiểu tưbảnchủnghĩa thì Việtnam cầnphảicó nguồn nhânsự kỹthuật và tàilực để thựchiện việc cảicách nầy. Và khôngnơinào đàoluyện được nhânsự kỹthuật tốthơn là chính những vùngđất có chếđộ kinhtế tựdo như Mỹ.

Giớilãnhđạo Việtnam ngàynay biếtrõ hơnaihết và đãcó khôngít nhânvật lãnhđạo đã cốsức ngăncản sựcảicách đổimới kinhtế nầy. Dođó khi phecanhtân ở Việtnam thắngthế và trong tiếntrình đổimới nầy họ đã gởi nhiều duhọcsinh sang Mỹ chẳnghạn thì mộtsố người ởđây phảnđối lúcnầy lúcnọ khi nghe có họcsinh nàođó ở Việtnam lãnhđược họcbỗng của đạihọc ABC nàođó ở bên Mỹ. Làmnhưvậy vôhìnhtrung những người Việt lưuvong này đã tiếptay cho phethủcựu muốn giữmãi chiếcghế trong Ðảng và nhànước của mình.   

Những nhânvật chốngcộng ở Mỹ đã làmvậy cũngchỉvì mốithùhằn chưa phai sau trên mấymươinăm lưuvong xứngười. Câuhỏi là ta cónên thùdai đến nhưvậy haykhông? Hỏi tứclà trảlời: Việtnam càngcó nhiều cánbộ tunghiệp và đàoluyện ở Mỹ, và nếu ta xem những casĩ Việtnam xuấtdương lưudiễn ởđây là những cánbộ vănhoá, cơmay là những ngườiđó sẽ hấpthụ những cáihaycáimới mangvề thổilại luồnggió mới tựdo ởtrongnước — và hyvọng làngiómới nầy trong tươnglai sẽ thổitan những tảngbăng thùhằn đã kếttủa hằng mấy chục nămnay giữa ngườiViệt với ngườiViệt.

x X x

5
Tạisao Mỹ Nên Ðầutư ở Việtnam

Bài của Christian P. Kamm
Ngườidịch: dchph

Trong thờigian bảy nămqua làmăn tại Việtnam, tôi nhậnthấy côngviệc của mình là phải giaotiếp với ba thếhệ, hai nềnvănhoá khác nhau, với một mãnh lịchsử giốngnhau — nỗi chịuđựng cảnh chiếntranh đã làmcho sựquanhệ với Hoakỳ trởthành một tiếntrình chậmchạp và thiếu niềmtin.

Ngày tôi ra chàođời vào năm 1967 ở Lakewood, Tiểubang Ohio, đãcó 600 ngườiMỹ và ngườiViệt bị giết tại Việtnam. Đốivới thếhệ của tôi, Việtnam là những đoạnphim truyềnhình trắngđen lốmđốm hột. Đólà những hìnhảnh trong phim Rambo, Bứctường, Giờ Tậnthế, và là hìnhảnh của những cựuchiếnbinh bậnđồ rằnri vẫycờ đen mang biểutượng MIA Quânnhân mấttích trong côngtác. Thờigian đã làm biếncố nầy xaxôi như Thếchiến Thứ I.

Những người đồnglứa với tôi hiểubiết rấtít về cuộc chiếntranh Việtnam. Nhiều người khôngbiết cả tên của các nghịsĩ Quốchội của tiểubang họ, chứđừng nóilà để bỏphiếu cho họ, đốivới họ nếu tintức không phải tin đăngtrên trang thểthao hay trang đăng bảnggiá cổphiếu, rấtít ai có chút hứngthú để nghe.

Họ khônghề có một chút ýtưởng gì về thếhệ cũa những người đồng vaivế với họ ở Việtnam là những người có một sựhiểubiết nhiều hơn về thếgiới đang sống, và nếu đượcdịp, những ngưới nầy sẽ vuivẻ đi bỏphiếu, mở côngty và nuôisống giađình họ bằng những lýtưởng tuyệtvời của Mỹ.

Sau chiếntranh, với hơn haitriệu ngườiViệtnam bị giết và 300.000 người mấttích, Việtnam nhìn nướcMỹ như một biểutượng của cuộcđời nếunhư nước nầy thoátra khỏi những đầmlầy của thếkỷ cuốicùng nầy. Vào lúcđó, đấtnước của gần 80 triệu dân đã trảiqua năm cuộcchiếntranh, baonhiêu năm sống dưới sựthốngtrị của thựcdân và bóclột, và sựsụpđỗ của một triếtlý chínhtrị mà họ đã cậtlực đấutranh.

Lầnđầutiên tôi đến Việtnam vào năm 1992 để bán thiếtbị xâydựng, đấtnước nầy đã kiệtquệ và đờđẫn, đã cố vùngdậy để vượtqua sựkhắcnghiệt của một nềnkinhtế èouột, do một chếđộ khôngbiết quảnlý. Thunhập bìnhquân lúcấy là 200 đôla.

Chínhphủ Việtnam đã quốchữuhoá hầuhết tấtcả các doanhnghiệp trongnước, nhưng lại khôngcó vốnliếng hay tàitrí để quảntrị những xínghiệp nầy làmăn nênra. Một dântộc có nạn mùchữ thấpnhất trênthếgiới là 8%, chẳngcần phải đợi hệthống truyềnthông CNN bảo với họ rằng họ đang sống trong một nước thuộc thếgiới thứba. Cuộcđời của họ là một thếkỷ miệtmài đấutranh giành độclập. Theo một nghĩa nàođó, họ không chuẩnbị cho mình sẵnsàng để chờđón chiếnthắng, đó là thếhệ “cậuấm”, là thếhệ được giáodục trong sựgiàusang nhờ chiếntranh.

Cuốicùng khi nhậnthấyrằng kiểumẫu thuầntuý của Chủnghĩacộngsản khônghiệuquả, chínhphủ cho thihành chínhsách “Đổimới”, chủyếu là để chophép ngườidân tựdo buônbán. Ngườita có cảmtưởng đang chứngkiến một nướcMỹ đang trong thời thậpniên 1930 đang vùngvẫy để vượtra khỏi cuộc Khủnghoảngkinhtế. Ngườidân đi muasắm trong khulâncận, giúpđỡ lẫnnhau, và là kháchhàng thườngxuyên của những cửahàng quenthuộc. Những cửahàng nầy đôikhi nhận bánchịu hay tặng thêm quà cho kháchquen. Mọi giađình sống khắnkhít nhau, và đây là nềntảng của đấtnước nầy. Mỗi lần tôi tới đây là mỗilần tôi nhậnra sựthayđổi. Đườngcái của Thànhphố Hồ Chí Minh trởnên đôngchật xegắnmáy, gâyra những cảnh nghẹtxe nhất thếgiới bởivì, lýdo chính, khôngcó đènxanh đènđỏ. Hàngquán nhỏ mọclên khắpnơi, muabán từ xevậntải đến đồthủcông.

Kháchsạn và caoốc vănphòng mọclên, sừngsững chekhuất những kiếntrúc thời thựcdân xaxưa. Nhàhàng và vũtrường mờimọc khách dulịch, là những người bắtđầu khámphára sựlôicuốn của thànhthị và cảnh thiênnhiên xanhngát của miền thôndã Việtnam.

Chínhphủ Việtnam đã nhậnthấy được sựhỗnloạn xảyra tại các nước ĐôngÂu và Nga khi họ chuyểnđổi nền kinhtế xãhộichủnghĩa sang thịtrường tựdo. Tại Việtnam, đã nẩysinhra một kếhoạch kinhtế thịtrường độcđáo, nhằm kiểmsoát sựchuyểnhướng, nhờđó tránhđược sựquáđà.

Mộtphần của kếhoạch nầy là chophép bán mộtphần cổphần nhỏ của các doanhnghiệp nhànước cho ngườinướcngoài. Các côngty vãivóc, xuấtcảng, truyềnthông, linhkiện đồđiện, và những doanhnghiệp khác tìm ngườiđầutư với giá trênmức trungbình.

Những côngty Mỹ nhưlà Pepsi-Cola và Coca-Cola bước vào thịtrường Việtnam bằngcách liêndoanh với những côngty Việtnam. Mặcdù có chínhsách đổimới, làmăn tại Việtnam khôngphảilà dễdàng, nhưng cũng có những lợiđiểm, nhấtlà cho những người biết kiênnhẫn.

Mộtkhi đã nếmmùi và chấtnghiện của xứ nầy, cùng với sựhấpdẫn lạlùng của nó, tôi đã quaytrởlại Việtnam và bắtđầu khuếchtrương doanhnghiệp đầutư với cơsở đặttại Tiểubang Cleveland. Tôi tớilui Việtnam một năm nhưvậy khoảng nămsáu lần và mỗilần tới đây là tôi lại họchỏi thêm vàiđiều về nềnvănhoá của xứ nầy.

Từ những chuyếnđi trướcđây, tôi nhậnthấy ngườiViệtnam chỉ làmăn với người họ thích và tincậy. Sựkiện nầy đã đưa một cánhân lên nganghàng với côngty đaquốc, vì trong chuyện làmăn ởđây tầmcở của một côngty khôngnhấtthiết là một ưuthế.

Đểđược ưathích và tincậy, ngườita phải vượtqua được những trởngại về vănhoá: thiếusót về ngônngữ là một chodù có bêncạnh thôngdịchviên giỏi đếncởnào, nàolà sựhiểubiết về tínngưỡng, và biết trôngcậyvào dựcảm trong những vachạm của đờisống hằngngày. Tôi họcđược chẳnghạn như consố chín là số maymắnnhất và rồng là tượngtrưng cho phúquý.

Nhiều buổihọp làmăn thật chẳngra làmăn tínào, nhưng đólà những trắcnghiệm, đolường sựquyếttâm, cátính và sựhiểubiết. Người Việtnam hay đểý đến chuyệnnhỏ. Bạn sẽ thànhcông hay không là từ những chuyệnnhỏ nầy.

Thídụ, lối dùng ngóntay trỏ ngoắc người thôngthường kiểu Mỹ là dùng để gọi chó, chớcó làmvậy để gọi người vì ngườiViệt xemđó là cửchỉ xấcxược và họ sẽ đểbụng.

Có vài lối giaotiếp cầnthiết đơngiản nhưng hiệuquả nhưlà nhậunhẹt. Thươnggia Việtnam thích uốngbia và mộtsố ngườiMỹ ởđây đã họcđược cách nângly đúngcách và biết lúcnào phải “dô”.

Thươnggia Việtnam có óc hàihước và thích thửchơi ngườiMỹ. Cómộtlần ở Đànẵng tôi bướcvào một tiệmmay chỉ để nhìnxem chứ khôngcó ýđịnh muabán gì. Ông chủthợmay tên Thông hỏi tôi là ở Mỹ ai đã may cho tôi bộ complet tôi đang mặc vậy. Tôi trảlời:

— Brooks Brothers.

— Tôi may đồvét đẹp hơn Brothers Brooks, mà còn rẽhơn.

Saunầy, ông Thông bảo với tôi rằng vềsau thươnggia Mỹ có tới Đànẵng ông sẽphải tính nhiều tiền hơn, vì đâylà bộ complet lớnnhất mà ông đã may. Nếu bạn códịp đến Đànẵng, gặp ông Thông nhớ nhắc tên tôi, xong qua bênkia Sông Hàn gặp ông Hoa hỏixem bữađó tiệm ông nấu món gì.

Ông Thông, ông Hoa, và anh bạn Tiến đều giốngnhư mọingười chúngta ở Mỹ. Ai cũng có giađình và họ đều muốn concái của họ có tươnglai. Ai cũng thánphục Mỹquốc, và họ hơn chúngta ở chỗ là họ đã dẹpbỏđược nỗi ámảnh của chiếntranh.

Ngàynay, Việtnam đang phấnđấu để tựlực tựcường. Xứnầy cầncó bạnbè. Sựnghèokhó, thiếu tintưởng và lưỡnglự bámriết vào đấtnước nầy. Đây là một nước giàu sứcsống, tàinguyên, tựlập và thôngminh.

Tôi nghĩlà nướcMỹ thiếunợ Việtnam một điềugì. Từ hơn 60 nămnay chúngta đã bỏlỡ nhiều cơhội để thựchiện được những điều đúngđắn tại quốcgia nầy. Nhưng mỗilần nhưvậy chúngta đã chọn saiđường và mọisự cuốicùng dẫntới một cuộcchiếntranh khốcliệt đã ámảnh đấtnước Mỹ khủngkhiếp như chưabaogiờcó kểtừ cuộc Nộichiến. Một ngườibạn Việtnam của tôi nóirằng cólẽ Việtnam khôngchừng đã kháhơn nếu họ đánhtrận thua Mỹ, vì có nhưvậy nướcMỹ mới chịu đến bỏtiềncủa ra xâydựng lại nước nầy như Mỹ đã làm ở Nhật và Đức sau cuộc Thếchiến thứ II. Sau chiếntranh Việtnam đếngiờ Mỹ vẫn khôngchịunỗi cáiýnghĩ thựctế làđã bị thuatrận.

Rõràng là Việtnam cầntới việntrợ, nhưng nước nầy cũng còn cần sựhiểubiết về mình. Chúngta phảihiểulà dânViệtnam đã mong chúngta giúpđỡ họ và thấuhiểu họ khôngnhững trong các lãnhvực quanhệ quốctế màcòn ngaycả những vấnđề nộibộ.

Việtnam cần vượtqua những trởngại bêntrong, như thamnhũnghốilộ. Nước nầy mới bắtđầu bắttay giảiquyết những vấnđề môisinh và môitrường làmviệc. Nước Mỹ khôngchỉnên giảngđạođức suôn. Giới doanhnghiệp Mỹ cóthể gópphần giảiquyết những vấnđề nầy của Việtnam bằngcách đầutư nhiều vào đấtnước nầy.

Khi chúngtôi mới mởvănphòng ở Thànhphố Hồ Chí Minh, Việtnam cònphải làm việc sáu ngày mỗi tuần. Chúngtôi cho nhânviên của hãng làmviệc 40 tiếng. Nhiều hãng của Mỹ cũng làm tươngtự. Mới thángrồi chínhphủ Việtnam đã quyđịnh tấtcả hãngxưởng chỉ được làmviệc 40 giờ một tuần.

Vấnđề thamnhũnghốilộ chỉ cóthể giảiquyết khi đấtnước Việtnam giàucó. Thử nghĩxem một năm ngườita chỉ kiếm được 300 đôla và cònphải locho giađình, chuyện ngườita bị hốilộ cámdỗ không đơnthuần là vấnđề đạođức, màcònlà chuyệnsốngcòn. NgườiViệtnam hiểurằng nạnthamnhũnghốilộ là mộttrongnhững tháchthức lớn đốivới đấtnước họ, và họ đang tranhđấu với nó.

Độngcơ chính của tôi là làmăn kiếmlời ở Việtnam, nhưng tôi chợt nhậnthấy việc tôi nhận làm là giảnggiải và cốvấn về thịtrường tựdo đã chiếm nhiều thờigiờ của tôi hơn lo chuyệnlàmăn. Tôi có đến nóichuyện tại Trường Đạihọc Kinhtế Thànhphố Hồ Chí Minh với những lớphọc của những sinhviên Việtnam đầy nhiệthuyết, chịu ngồi lâu hằng sáu tiếngđồnghồ để đặt những câuhỏi về nềnkinhtế nước Mỹ.

Các viênchức nhànước gọiriêng tôi lên để hỏichuyện về thịtrường chứngkhoán. Tôi đã bỏra khôngbiết baonhiều thờigiờ để thảoluận với họ vềviệc giảiquyết đúngđắn những doanhnghiệp nhànước không làmratiền hay đónggópgì vào thịtrường.

Chẳngbaolâunữa Việtnam sẽcó thịtrường chứngkhoán. Việc Hiệpthương Mỹ-Việt sắp thôngqua sẽ chínhthứchoá mốiquanhệ haibên và sẽ tạora một sứcđẩy tâmlý và kinhtế cho dânViệt. Tại Mỹ tin nầy chỉlà mẫutin nhỏ đăng trên báo, nhưng ở Việtnam ngày nghetin đó sẽ là ngày lễhội tưngbừng.

Bạnbè của tôi chorằng tôi sẽ khấmkháhơn nếu tôi chịu làmăn bìnhthường như mọingười. Họ khônghiểuđược sựviệc sinhsống ở Việtnam ngàynay làm tôi mườngtượng ra cảnhsống ở Mỹ 100 năm trướcđây tại Cleveland của Rockerfeller, trong một thờiđiểm mà các doanhnghiệp và nhânvật có têntuổi xuấthiện, và sẽ xâydựng một quốcgia theo đúngnghĩa của nó.

NướcMỹ còn nợ Việtnam một cơhội đónggóp vào quốcgia nầy. Đóđiều mà ngườiMỹ không haybiết tới đólà quốcgia Việtnam muốn trởthành nướcMỹ.

Christian P. Kamm
Chủtịch của Côngty Đầutư Kamm
(Kamm Investment Company)
Vănphòng ở Cleveland, và ở Thànhphố Hồ Chí Minh, Việtnam