Đốichiếu Từvựng Cơbản Đồngnguyên Việt–Hán

Tươngứng giữa Từ Việt và Từ Hán

Ở tầngnền, tiếngViệt chiasẻ mộtsố từnguyên cơbản với Hán‑Tạng, phảnánh những kếtnối lịchsử sâurộng ở Hoanam Trungquốc và vùng Đôngdương phíanam. Những từnguyên này vừa giữ nềntảng NamÁ bảnđịa, vừa mang dấuấn tiếpxúc sớmsủa với Hánngữ. Chúng tạonên nềntảng của lờinói hằngngày và biểutượng vănhóa, kếtnối tiếngViệt với một sinhthái ngônngữ rộng hơn.

Bảnsắc tiếngViệt từ lâunay đã gây nhiều tranhluận. Mộtsố họcgiả khẳngđịnh cộirễ NamÁ, trongkhi những người khác nhấnmạnh sựđanquyện với Hán‑Tạng. Lớp từvựng cơbản tiếngViệt ápđảo là đồngnguyên với Hán, chứ không phải các dạngtừ Môn‑Khmer ngoạivi. Để “đốilập” với từnguyên cơbản Hánngữ, tiếngViệt khônghề phủnhận chúng — nó táihình, bảnđịahoá và thayâmđổivận làm cho chúng ănkhớpvào hệthống riêng của mình.

I) Từnguyên cơbản Hánngữ

Saukhi xemxét các bảng từ cơbản Môn‑Khmer sovới tiếngViệt, ta chuyểnhướng sang sosánh Hán-Việt. Các phầnsau phântích đồngnguyên trong từvựng cơbản bằngcách đivào tiếng Hán Thượngcổ, baogồm cả từnguyên Hán‑Tạng soisáng các kếtnối sâurộng.

• Thíchứng ngữâm: mẹ ← 母 mǔ, bố ← 父 fù (với táiđịnhhình tầngnền).
• Tầngnghĩa: trời mang cả nghĩa khítượng lẫn thiêngliêng, songhành với 天 tiān.
• Địaphươnghoá cấutrúc: mang cúpháp Việt đảongược vịtrí bổngữ đisau danhtự, tạora từ ghépkép (em ← emnhỏ ← 小妹 xiǎomèi ~ emgái 阿妹 āmèi).

A. Thiênnhiên và vũtrụ

• 天 tiān (trời)
• 日 rì (trời, giời, ngày)
• 月 yuè (trăng, giăng, tháng)
• 水 shuǐ (nước, nác, đák)
• 火 huǒ (lửa)
• 大 dà (to)

B. Thântể

• 人 rén (người) 目 mù (mắt) 口 kǒu (cửa, miệng, mồm) 手 shǒu (tay) 心 xīn (tim, lòng) 足 zú (chân)

C. Thânthuộc và xãhội

• 爹 diē (cha, tía)
• 父 fù (bố)
• 母 mǔ (mẹ)
• 兄 xiōng (anh)
• 妹 mèi (em)
• 子 zǐ (con)
• 家 jiā (nhà)

D. Sinhhoạt & đồvật hằngngày

• 食 shí (xơi) 衣 yī (áo)
• 田 tián (đồng, ruộng)
• 屋 wū (nhà)
• 道 dào (đường)
• 言 yán (nói)

Đây khôngphải các vaymượn bềmặt. Chúng là nềntảng, thấmvào lờinói và vănhóa Việt. “Đốilập” thựcsự là quátrình chuyểnhóa: tiếngViệt tiếpthu từvựng Hán, rồi táicấutrúc cúpháp, chuyểndạng ngữâm và chồnglớp ngữnghĩa để tạora bảnsắc riêng.

II) Độ muộnmàng của sựvaymượn và chuyểndạng ngữâm

Khi dạngtừ Việt và Hán giốngnhau bềmặt, đó thườnglà vaymượn muộn, xuấthiện không chỉ thời Bắcthuộc mà suốt lịchsử tựchủ.

• HV nhật sovới HN ngày, giời, trời ← 日 rì

Độ muộnmàng thểhiện qua sự rútgọn và hoánvị:

• mình ← 我們 wǒmén (Bắckinh /mne/),
• em(gái) ← 阿妹 āmèi (amuội) ← 妹 mèi

Đảongược trậttự âmtiết là đặcđiểm quenthuộc:

• nhỏ|em # em|nhỏ ← 小妹 xiǎomèi

A. Niênđại vaymượn

Các từnguyên cổ thường trảiqua hìnhthức đảovị và táihình ngữâm để trởnên “thuầnViệt” trong cảmnhận thínhgiác. Những vaymượn muộnmànghơn thường giữ trọngói nghĩagốc, chỉ biếnđổi nhẹnhàng về ngữâm. Hiệntượng này phổbiến trong mọi ngônngữ qua thờigian và không‑gian. Một số vídụ liênquan đến mặttrời:

• Liênquan đến mặttrời:
  • giờixuân ← 春日 chūnrì
  • giờimọc ← 日出 rìchū
  • giờilặn ← 日落 rìluò
  • giờingãvềtây ← 日已西斜 rìyǐxīxié
  • giờingàycànglạnh ← 日漸寒冷 rìjiā nhánlěng

• Liênquan đến mặttrăng:
  • congiăng ← 月球 yuèqíu
  • giăngkhuyết ← 月虧 yuèkuī
  • giăngtròn ← 月圓 yuèyuán
  • giăngrằm ← 月盈 yuèyíng

Các vídụ này chothấy tiếngViệt tíchhợp từnguyên Hán qua thíchứng ngữâm, đảongược cúpháp và chồngnghĩa.

1. Dịchchuyển lịchsử

• /blời/, /blăng/ với phụâmkép /bl-/ từng tồntại nhưng khôngcòn phùhợp trong cấutrúc ghépkép hiệnđại, phảnánh các tầng lịchsử khácnhau của tiếngViệt, và trong trườnghợp này nó biếnthành /tr-/ (/ʈ/, đốilậpvới phụâmkép /tɹ/).

2. Đồngnguyên cặpđôi và táitạo dạngtừ songhành

Trong tiếng Hán Trungcổ, Háncổ và Hán Thượngcổ, các dạng đồngnguyên songđôi — hoặc các từnguyên cùng phạmtrù từvựng — chúng cóthể đồngthời tồntại trong tiếngViệt hiệnđại. Hiệntượng này xuấthiện vì nhiều từ Việt tiếnhóa từ các hìnhvị Hán bị ràngbuộc hoặc các thànhtố tựdo, với vaymượn được điềuchỉnh ngữpháp để phùhợp với hệthống Việt.

Sự chênhlệch ngữpháp này khônghề hiếm. Như trong cặp Pháp–Anh le ciel bleu ~ the blue sky, hoánvị và đổi trậttự là quyluật phổbiến khi từ ghépkép đi vào một ngônngữ vaymượn. Qua thờigian, các cặp ghépkép tầnsuất cao — danhtừ+vịngữ, tínhtừ+trạngngữ, bổngữ+độngtừ, tânngữ+độngtừ — có xuhướng táicấutrúc hoặc đổitrậttự. Trong tiếngViệt, các dạngtừ này cùng tồntại với các dẫnxuất Hán‑Việt và giữlại những mởrộng ngữnghĩa từ gốc Hán.

Vídụ:

• ngàytháng ← 日月 rìyuè
• thôinôi ← 周年 zhōunián [ Sosánh HV châuniên; Việthoá 周 zhōu > HN thôi-, 年 nián > VS –nôi ]
• đầytháng ← 周月 zhōuyuè [Ss. Việthoá 周 zhōu > HN đầy + 月 yuè HN giăng, tháng ]
• giời/trời ← 日 rì

Các vídụ này chothấy cách dạng tựdo HN ngày hoànhập với 日 rì (HV nhật) trong các cấutrúc ghépkép, hìnhthành một phổ đồngnguyên mởrộng nơi từnguyên Hán(-Việt) + dạngtừ (Hán-)Nôm bảnđịa cùng tồntại và tươngtác trong cấutrúc từvựng tiếngViệt.

• 日日 rìrì → ngàyngày
• 春日 chūnrì → ngàyxuân
• 每日 měigrì → mỗingày
• 今日 jīnrì → ngàynay [ss. QT 今天 jīntiān: HN hômnay]
• 明日 míngrì → ngàymai  [ss. mainày  ]
• 日常 rìcháng → thườngngày [ ss. HN ngàythường ]
• 青天白日 qīngtiānbáirì → banngàybanmặt,
• 夏季 日長夜短 xiàjì rìchángyèduăn → mùahè ngàydàiđêmngắn,

B. Tầngnghĩa của 天 tiān và trời

天 tiān mang nghĩa ‘trời’, ‘thiên’, ‘đấngtốicao’, tươngứng với trời. Trongkhi 日 rì vềsau mang nghĩa ‘ngày’, 天 tiān giữ sắcthái trừutượng và thiêngliêng.

Sosánh qua các cốđịnh ngữ:

• Trờiơi ← 天阿 Tiānna [ sosánh từnguyên dângian Chènơi! ]
• ÔngTrờigià ← 老天爺 Lăotiānyé
• trờiđất ← 天地 tiāndì [cf. Chènđét(ơi) ]
• trờikhông ← 天空 tiānkōng
• trêntrời ← 天上 tiānshàng
• trờicho ← 天賜 tiāncì
• trờisáng ← 天亮 tiānliàng
• trờitối ← 天黑 tiānhēi
• trờimưa ← 雨天 yǔtiān
• khítrời ← 天氣 tiānqì
• trờirâm ← 陰天 yīntiān
• trờitạnh ← 晴天 qīngtiān
• trờihè ← 夏天 xiàtiān
• trờithu ← 秋天 qīutiān
• trờilạnh ← 天冷 tiānlěng
• trờinóng ← 天暖 tiānnuǎn
• trờinực ← 天熱 tiānrè
• trờivàomưa ← 黃梅天 huángméitiān [ss. HN mùamưa]
• trờisinhcótài ← 天生才子 tiānshēngcáizi
• trờicaocómắt ← 老天有眼 lăotiānyǒuyăn
• trờiđánh(thánhđâm) ← 天打(雷斃) tiāndă(léipì)
• chântrờigócbể ← 天涯海角 tiānyáháijiăo
• lướitrờilồnglộng ← 天羅地網 tiānluódìwăng [ss. HV thiênlađịavõng]
• trờibấtdunggian ← 天不容姦 tiānbùróngjiān
• khôngđộitrờichung ← 不共戴天 bùgòngdàitiān
• trờitruđấtdiệt ← 天誅地滅 tiānzhūdìmiè
• sốmệnhdotrời ← 聽天由命 tìngtiānyóumìng
• ôngtơbànguyệt ← 天公月老 tiāngōngyuèlăo
• longtrờilỡđất ← 驚天動地 jīngtiāndòngdì [cf. HV kinhthiênđộngđịa]
• Chỉcó trời hiểuđược! ← 只有天曉得! zhǐyǒu tiān xiăodé!

Các cốđịnhngữ này chothấy cách 天 tiān hoànhập vào hệthống Việt qua các dạng trời, giời, hôm và ngày. Những dạng này tráonhau linhhoạt trong các cấutrúc Hán hiệnđại, phảnánh một phổ songđôi nơi từnguyên Hán và từnguyên Việt cùng tồntại và chuyểnhóa trong cùng một trườngngữ.

• 兩天 liăngtiān → vàihôm 
• 昨天 zuótiān → hômqua
• 今天 jīntiān → hômnay

Vìthế, 日 rì và 天 tiān cóthể xemnhư một cặp từnguyên songđôi — như trời và giời trong tiếngViệt.

C. Biếnthể lịchsử và ả hưởng phươngngữ

Và vào thếkỷ XVI, tiếngViệt từngcó các dạng blời và blăng tươngứng với trời và trăng. Những dạng này được ghinhận tại Hoàbình, nơi tộcngười Việt‑Mường tiếpxúc thườngxuyên với giáosĩ phươngTây. Do bị Triều Nguyễn liệtvào danhsách cấm, các giáosĩ này tránh vùng đồngbằng kinhkỳ và cưtrú tại miềnnúi.

Vềmặt ngônngữ, tổhợp phụâmkép /bl‑/ cóthể đivào tiếngViệt qua ảnhhưởng của tiếngChăm, đặcbiệt tại các vùng phíanam được sápnhập sớm dướithời các Chúa Nguyễn. Vùng lãnhthổ phíanam này sánhngang vùng phíabắc về quymô và tầm ảnhhưởng vănhoá, gópphần hìnhthành các biếnthể phươngngữ đặcthù.

1. Trời như Đấng Tốicao: biếnthể từvựng và lộtrình ngữâm

Ngoài các nghĩa khítượng và lịchtiết, kháiniệm trời trong tiếngViệt còn mang ýnghĩa ‘Đấng Tốicao’. Tầngnghĩa này songhành với 帝 dì (HV đế), từng dùng để chỉ quyềnlực thiêngliêng và chủquyền vũtrụ.

• trời ← 帝 dì (SV đế) [ M 帝 dì < MC teij < OC *teːɡs | Quảngđông /dai3/, Hẹ /di5/, phươngngữ Trung: tời /təj2/ || Từnguyên gốc: PST *teɣ ‘Thần’; đốichiếu Tạng ཐེ (the ‘thiênthần’), Jingpho mə³¹‑tai³³ ‘thầntrời’, Proto‑Bodo‑Garo *mɯ‑Dai⁴ ‘thần’; liênquan 禘 (OC *deːɡs ‘tế lễ’). Sagart liênhệ với gốc ‘làmchủ; caiquản’, họhàng 適, 嫡.]

Trong hệ thống songđôi, 帝 dì tồntại songhành với 天 tiān: một bên thiênquyền, một bên thiênkhông. (1)

2. Moon and Month: giăng, trăng, tháng

Từ giăng ← 月 yuè (HV nguyệt) hoànhập vào cả ‘giăng’, ‘trăng’, và ‘tháng’.

Dạng tháng cóthể tiếnhóa qua chuỗi:

• Viet. ‘tháng’ <~ ‘thiềm’ <~ ‘trăng’ <~ ‘giăng’ ← M 月 yuè < MC ŋʷiɐt < OC *ŋod

Vềmặt ngữâm, trăng /ʈaŋ1/ cóthể tiếnhóa thành tháng /tʰaŋ5/, songhành với chuyểndạng 日 rì → giời → ngày. Ở các phươngngữ Bắc, giăng phảnánh môthức thaythế nơi /tr‑/ chuyểnsang /gi‑/ hoặc /ch‑/ do khó khăn trong việc phátâm âm tắc‑quặt‑lưỡi /ʈ‑/. Ở phươngngữ Trung, các biếnthể /t‑/ và /bl‑/ xuấtphát từ ảnhhưởng Chamic.

Vào thếkỷ XVII, giáosĩ phươngTây ghinhận trăng dưới dạng blăng, chothấy một phụâm đầu phứctạp phổbiến trong vùng Mường hoặc Môn‑Khmer. Tươngtự, blời cho mặttrời gợiý một dạngtừ songhành mặttrăng → blăng. Phụâm /bl‑/ cóthể chuyểnsang /mj‑/, tạora mặt. Benedict (1975) nêura một từnguyên Thái: ʔblüan ‘moon’ ← ʔblyan < q/b(ə)lal, với dạng Kam‑Sui nyaan (tr. 20, 422).

3. Tươngứng ngữâm

Môthức {HN /gi‑/ ~ Hán /y‑/, /j‑/, /jh‑/} củngcố đồngnguyên giữa giăng và /yuè/. Tươngtự, {HN /tr‑/, /th‑/ ~ Hán /y‑/} xuấthiện trong:

• 羭 yú (HV du) ~ HN ‘cừu’
• 藥 yào (HV dược) ~ HN ‘thuốc’
• 鑰 yào (HV thược) ~ HN ‘khoá’

4. Từ ghépkép với 月 yuè

• 月虧 yuèkuī ‘trăngkhuyết’
• 月盈 yuèyíng ‘trăngrằm’
• 新月 xīnyuè ‘trăngnon’
• 殘月 cányuè ‘trăngtàn’
• 月下 yuèxià ‘dướitrăng’
• 月暈 yuèyùn ‘vầngtrăng’
• 大月 dàyuè ‘thángđủ (30 ngày)’
• 小月 xiăoyuè ‘thángthiếu (29 ngày)
• 正月 zhèngyuè ‘thánggiêng’
• 臘月 làyuè ‘thángchạp’
• 日月 rìyuè ‘ngàytháng’
• 周月 zhōuyuè ‘đầytháng (đầycữ)’
• 渡蜜月 dùmìyuè ‘tuầntrăngmật’
• 月亮 yuèliàng ‘mặttrăng’, thídụ: 月亮 代表 我 的 心 ‘mặttrăng thaylời lòng em’

III) Từ tượnghình đồngnguyên và ngữnghĩa trong từvựng cơbản

Khi khảosát đồngnguyên giữa Hán và Việt trong lớp từvựng cơbản, ta khôngchỉ sosánh dạngâm, mà còn khaiquật các gốc kháiniệm ẩn trong những tựhình tượngthanh tượnghình sớmnhất của ngônngữ đầunguồn. Những tựhình như 日 ‘trời’, 月 ‘trăng’, 母 ‘mẹ’ , 子 ‘con’ khôngchỉ mang giátrị thịgiác mà còn chứa chiềusâu ngữnghĩa và trục vănhóa nốiliền. Đángchúý, nhiều dạngtừ Việt giữ được đườngnét âmtiết và sắcthái kháiniệm gần nguyêngốc, dù đã trảiqua các tầng chephủ ngữâm và trôidạt ngữnghĩa.

Phần này tiếptục khaimở sựđốichiếu giữa hai ngônngữ gắnbó mậtthiết bậcnhất trong khuvực.

Bảng 1 – Thânthuộc và nhânloại

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
bố	父 fù	phụ	‘father’ [cf. ba, 爸; cha, 爹 diè → VS tía]
mẹ	母 mǔ	mẫu	‘mother’ [cf. mợ, mái (female fowl); nạ 娘 niáng ‘mommy’]
con	子 zǐ	tử	‘child, son’ [cf. Fuzhou 囝 kiaŋ, Hainanese /ke1/, Austroasiatic kiã]
người	人 rén	nhân	‘human’ [cf. 日 rì → ngày, 牙 yá → răng, 壓 yàn → ngán]
anh	兄 xiōng	huynh	‘older brother’ [cf. anhem 兄妹 xiōngmēi (huynhmuội), anhtam 兄弟 xiōngdì (huynhđệ), cf. interchange pattern 轟 hōng → oanh]
trai	丁 dīng	đinh	‘man’ [also original form of ‘nail’, ‘peg’; cf. 丁丁 ‘zhengzheng’ (onomatopoeic) ]

Bảng 2 – Thiênnhiên và nguyêntố

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghíchú
non	山 shān	san, sơn	‘mountain’
sông	川 chuān	xuyên	‘river’
nước	水 shuǐ	thuỷ	‘water’
nước	淂 dé	đắc	‘body of water’ [cf. ancient đák]
đất	土 tǔ	thổ	‘soil’ [cf. 地 dì → địa, VS đất]
đồng	田 tián	điền	‘field’ [cf. VS ruộng ← 垌 tóng (SV đồng)]
mưa	雨 yǔ	vũ	‘rain’ [cf. y‑ ~ m‑]
lửa	火 huǒ	hoả	‘fire’ [cf. interchange pattern 大伙 dàhuǒ → cảlũ, 話 huà → lời]

Bảng 3 – Bộphận cơthể

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
mắt	目 mù	mục	‘eye’ [cf. Austroasiatic parallels]
sọ	首 shǒu	thủ	‘skull’ [cf. 頭 tóu]
mặt	面 miàn	diện	‘face’ [cf. mặtmày, mặtrước, mặtsau]
tim	心 xīn	tâm	‘heart’ [cf. VS lòng]
chân	足 zú	túc	‘foot’ [loan for đủ ‘enough’; cf. 腳 jiăo → chân, 脛 jìng → cẳng]
mồm	口 kǒu	khẩu	‘mouth’ [cf. VS cửa, 吻 wěn → miệng]
tay	手 shǒu	thủ	‘hand’ [cf. Japanese /te1/]

Những sochiếu trên khôngchỉ hélộ các tươngứng ngữâm mà còn phảnánh tầngnghĩa và độsâu từnguyên. Nhiều dạngtừ tiếngViệt vẫngiữ lõi kháiniệm của từnguyên Hán, dù dạngâm đã phânkỳ do biếnđổi phươngngữ, tầngnền NamÁ hoặc chuyểndạng lịchsử.

Bêncạnh các đồngnguyên nòngcốt đã khảosát, ta cũng cóthể cânnhắc một nhóm từ Việt bổsung, tuy độtincậy chưa tuyệtđối, nhưng cóvẻ gắnbó với những tựhình Hán sớmnhất. Dù mộtsố mụctừ cóthể mang từnguyên hỗnhợp hoặc tầnglớp, hồsơ ngữâm và ngữnghĩa của chúng gợiý sự đanquyện lịchsử sâurộng.

A. Sochiếu bổsung: tựhình sớm và trôidạt ngữnghĩa

Ngoài các đồngnguyên nềntảng, ta cóthể thậntrọng xemxét một nhóm từ Việt có khảnăng liênquan đến những tựhình tượngý sớm của Hánngữ. Dù từnguyên của chúng không luônluôn rõrệt, các đặcđiểm ngữâm–ngữnghĩa chothấy sựgắnbó lâuđời.

Sốđếm và vậtchất thiênnhiên

• một ← 一 yī ‘một’ (HV nhất /ɲɐt7/)
• hai ← 二 èr ‘hai’ (HV nhị /ɲej6/)
• ba ← 三 sān ‘ba’ (HV tam /tam1/) [ss. Hảinam /ta1/; cũngcó 仨 sā (HV ta) ‘ba’]
• gỗ ← 木 mù ‘gỗ, cây’ (HV mộc) [ss. 材 cái (HV tài) ]

B. Đồngnguyên mởrộng từ tựhình và ýphù

Những tựhình sớm, vốn mang tính tượnghình, vềsau tiếnhóa thành ýphù trừutượng hơn. Trườngnghĩa của chúng mởrộng nhưng vẫngiữ lõi kháiniệm banđầu.

Bảng 4 – Sốđếm và vậtchất thiênnhiên

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
một	一 yī	nhất	‘one’
hai	二 èr	nhị	‘two’
ba	三 sān	tam	‘three’ [cf. 仨 sā → SV ta]
gỗ	木 mù	mộc	‘tree, timber’ [cf. 材 cái → SV tài]

Bảng 5 – Từvựng sinhthái

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
đất	地 dì	địa	‘land’ [cf. 土地 tǔdì → đấtđai]
sao	星 xīng	tinh	‘star’
mây	雲 yún	vân	‘cloud’
mù	霧 wù	vụ	‘fog’
sông	江 jiāng	giang	‘river’
sáng	明 míng	minh	‘bright’ [cf. 明兒 míngr → (ngày)mai]

Bảng 6 – Từ thânthuộc và giađình

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
cha	爹 diè	đa	‘daddy’ [cf. VS tía]
ba	爸 bā	ba	‘dad’
má	媽 mā	ma	‘mom’
nạ	娘 niáng	nương	‘mom’ [cf. nàng ‘miss’]

Bảng 7 – Giácquan và độngtừ hànhđộng

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
nóng	燙 tàng	tháng	‘hot’
coi	看 kàn	khán	‘look’ [cf. VS khám ‘examine’]
chạy	走 zǒu	tẩu	‘run’ [Mandarin also: ‘walk’]

Bảng 8 – Bộphận cơthể

Hán-Nôm	Hán	SHán-Việt	Ghichú
đầu	頭 tóu	đầu	‘head’
chân	腳 jiăo	cước	‘leg’ [cf. 腳板 jiǎobǎn → bànchân]
tay	臂 bì	tý	‘arm’ [cf. 手 shǒu → bàntay]

C. Địnhvị vấnđề: liênthuộc, không phải nguồngốc

Bàinghiêncứu này không nhằm chứngminh quan​hệ huyếtthống giữa tiếngViệt và Hánngữ; mụcđích là nhấnmạnh độsâu và độrộng của sựtrùngphủ từvựng, đặcbiệt thểhiện trong bảng từ Hán‑Tạng của Shafer (xem Chương 10). Ảnhhưởng này không bềmặt: nó thấmvào lớp từvựng nòngcốt và các dẫnxuất mởrộng trên nhiềutầng ngữnghĩa, chothấy nhiềutừ Việt không chỉ vaymượn mà còn ănkhớp về cấutrúc và kháiniệm với cách dùng Hán. Mộtsố trườnghợp thậmchí là bảnsao trựctiếp hoặc calque.

Những môthức này gợiý rằng tiếngViệt, dù không được phânloại chínhthức vào họ Hán‑Tạng, cóthể là một “liênthuộc ẩn”, một thànhtố đanxen được địnhhình qua nhiều thếkỷ tiếpxúc, hộinhập và chuyểngiao vănhóa.

III) Mởrộng phạmtrù từvựng

Các phầnsau sẽ tiếptục khảosát những từnguyên cơbản có khảnăng đồngnguyên với Hánngữ. Danhsách mởrộng này baogồm, nhưng không giới​hạn ở, các phạmtrù mà Nguyễn Ngọc San (1993:95) quyvề nguồn gốc Môn‑Khmer. Tuynhiên, các kếtluận ấy cóthể cầnđược xemxét lại.

Ghichú biên​tập: Tácgiả khẳngđịnh rằng độcgiả sẽ bị choángngợp bởi khối dữliệu từnguyên Hán‑Việt nềntảng đã địnhhình tiếngViệt như ngàynay. Những mụctừ trìnhbày ởđây chỉcó tính đại​diện và baoquát, khôngphải toàndiện. Nhiều từnguyên đã được tríchdẫn và phântích trong các nghi6ncứu khác; nếu chúng xuấthiện lại, đólà để nhấnmạnh — khôngphải trùnglặp. Độcgiả cần đốichiếu cóthể xemlại hoặc vào cơsở dữliệu tại Han-Viet.com.

Một nguyêntắc tổngquát: dạngtừ càng giống Hán về âmtiết thì khảnăng vaymượn muộnmàng càng cao. Nguyêntắc này không tuyệtđối, nhưng là chỉdẫn hữuích trong phântích.

A) Quan​hệ giađình và thânthuộc

Bêncạnh các từnguyên thânthuộc đã nêura — như cha ← 爹 diē (HN tía) và anh ← 兄 xiōng (HV huynh) — các mụcdưới đây mởrộng trường quan​hệ với tầnglớp từnguyên sâurộng hơn.

Bảng 9 – Đồngnguyên cơbản Hán‑Việt

(xem các phầnsau để biểugiải tầngnghĩa và giànđỡ ngữâm)

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
ông	公 gōng	công	HN cồ, trống ss. 翁 wēng → HV ông; lông
ôngnội	爺爺 yéye	giagia	phươngng內公 nèigōng (HV nộicông)
ôngngoại	外公 wàigōng	ngoạicông	‘maternal grandfather’
bà	婆 pó	bà	‘grandmother’; inclusive usage
bàngoại	外婆 wàipó	ngoạibà	‘maternal grandmother’
bànội	奶奶 năinai	nãinãi	‘paternal grandmother’; cf. 姥姥 lăolào → SV lãolão
tôi	我 wǒ	ngã	‘I, me’; cf. VS qua, mỗ; possibly influenced by 婢 bì (SV tì) → nôtì ‘servant’; also cf. 吾, 余, 咱
đôilứa	我倆 wǒliăng	ngãlưỡng	‘we both’
chúngmình	咱們 zánměn	tamôn	‘we, exclusively’
mình	我們 wǒmén	ngãmôn	‘we’; Beijing subdialect /mne/
ta	咱 zá	ta	‘we, inclusively’
nàng	娘 niáng	nương	‘young lady’; cf. 姑娘 gūniáng → SV cônương
chồng	君 jūn	quân	‘husband’; cf. 郎 láng → SV lang; also 丈夫
vợ	婦 fù	phụ	‘wife’; cf. VS bụa in goábụa ← 寡婦 guăfù (SV quảphụ)
vợlẻ	妻妾 qīqiè	thêthiếp	‘concubine’; also vợnhỏ, vợbé
chị	姊 zǐ	tỷ	‘older sister’; cf. 姐 jiě → SV thư
em	妹 mēi	muội	‘younger sister’; VS bậu; cf. 妹妹 mēimēi → em(gái)
em	俺 ǎn	am	‘younger brother’; dialectal usage; cf. 萼 è (SV ngạc); 弟 dì → SV đệ in 兄弟 xiōngdì ‘siblings’

Ghichú về thứbậc thânthuộc: tươngứng Việt–Quanthoại:

Dạng tôi (← 我 wǒ) mang hồsơ ngữâm–xãhội phứctạp, xuyênqua vănngôn, khẩungữ và quanquyền. Vềmặt ngữâm, nó tươngứng OC *ŋha:jʔ, nhưng hànhtrình ngữnghĩa cóthể bị nhiễm bởi 婢 bì ‘tớ’, gợiý một cách tựxưng khiêmnhường tươngtự 在下 zàixià (HV tạihạ). Cáchhiểu này đặt tôi vào nhóm hìnhthức xuấthiện muộnmàng, cóthể được địnhhình bởi vănhóa vănbản và thứbậc xãhội.

Các biếnthể phươngngữ — qua, mỗ, ta, chúngmình — phảnánh tiếntrình tầnglớp của đại​từ nhânxưng trong tiếngViệt. Chúng khôngchỉ khácbiệt ngữâm mà còn khácbiệt cáchdùng: quan​hệ người​nói–ngườinghe, thídụ anh, em, bao​hàm sovới loại​trừ, thídụ, chúngta, chúngtôi, và vùngmiền, vídụ, nẫu.

Những dạngtừ nào tươngứng trựctiếp giữa Quanthoại và tiếngViệt? Đángchúý, hệthống thânthuộc — baogồm cả tuyến nội và ngoại, từ chúbác đến cháuchắt — có sựtrùngkhớp cao giữa hai ngônngữ. Độ chínhxác ngữnghĩa và cấutrúc thứbậc chothấy một lôgic vănhóa chung và một từnguyên từvựng có tínhthừakế.

B. Từvựng thânthuộc: tươngứng Việt–Quanthoại

Các phầnsau tiếptục triểnkhai các tươngứng thânthuộc, chothấy cách từvựng quan​hệ thânthuộc trong tiếngViệt phảnánh cáchdùng Quanthoại cả về hìnhthức lẫn chứcnăng. Mỗi mụctừ được đưara bằng dạng Hán, âm Hán‑Việt và ghichú ngữâm–ngữnghĩa.

Bảng 10 – Từvựng thânthuộc tươngứng Quanthoại hiệnđại

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
cô	姑 gū	cô	‘paternal aunt’; also short for cônàng ← 姑娘 gūniáng ‘young lady’ (SV cônương)
cậu	舅 jìu	cữu	‘maternal uncle’
chú	叔 shù	thúc	‘paternal uncle’
thím	嬸 shěn	thẩm	‘wife of paternal uncle’
bác	伯 bó	bá	‘father’s elder brother’
dì	姨 yí	di	‘maternal aunt’
mợ	母 mǔ	mẫu	‘maternal uncle’s wife’; also used for ‘mother’ in northern dialects; cf. 舅母 jiùmǔ → cậumợ
cháu	侄 zhí	điệt	‘nephew or niece’
cháuđíchtôn	嫡孫子 dísūnzi	đíchtôn	‘first grandson’

Bảng 10B – Từvựng thânthích bàcon và thônggia

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
dượng	丈 zhàng	trượng	‘uncle-in-law’; contraction of 姑丈 gūzhàng, 姨丈 yízhàng, 姐丈 jiězhàng
mẹghẻ	繼母 jìmǔ	kếmẫu	‘stepmother’
bốghẻ	繼父 jìfù	kếphụ	‘stepfather’; cf. new VS calque: 繼爹 jìdiè (‘chaghẻ‘)
mẹruột	親母 qīnmǔ	mẫuthân	‘biological mother’
bốruột	親父 qīnfù	thânphụ	‘biological father’
xuigia	親家 qīnjiā	thângia	‘in-laws’; cf. VS thônggia ← 親家 qìngjiā
bốvợ	岳父 yuèfù	nhạcphụ	‘father-in-law’
mẹvợ	岳母 yuèmǔ	nhạcmẫu	‘mother-in-law’
chịdâu	嫂子 săozi	tẩu	‘older sister-in-law’
(con)dâu	兒媳(婦) érxí(fù)	nhitức	‘daughter-in-law’
(con)rể	(女)婿 (nǚ)xù	tế	‘son-in-law’
cộtchèo	連襟 liánjīn	liêncâm	‘husbands of sisters’
chịemdâu	妯娌 zhóulǐ	trụclý	‘sisters-in-law’

Những tươngứng này vượtra ngoài phạmvị giađình gần, baogồm cả thônggia, xãgiao và các quan​hệ hônphối. Độchínhxác ngữnghĩa và tính đốixứng cấutrúc giữa hệthống thânthuộc Việt và Quanthoại chothấy nhiềuhơn sựvaymượn từvựng vănhóa: chúng phảnảnh một lôgic quan​hệ chung được cấyghép sâurộng trong cảhai ngônngữ.

Danhsách này cóthể kéo dài vôhạn, baogồm cụông, cụbà, cháuchít và các biếnthể phươngngữ trong Quanthoại vùng đôngbắc và tâynam. Trườngphái Môn‑Khmer quy sựgầngũi này cho ảnhhưởng vănhóa Hán lâuđời; nhưng câuhỏi đặtra là: vậy còn những tươngứng trong thiênnhiên, thânthể, hay sinhhoạt thânmật thì sao?

Khi trởlại bảng từ Hán‑Tạng của Shafer, bằngchứng đồngnguyên trên mọiphạmvị từvựng càng trởnên thuyếtphục hơn. Độcgiả cóthể tự kiểmchứng các môthức này — từ thânthuộc, thiênnhiên đến sinhhoạt — khi ta chuyểnsang các phạmtrù từvựng cơbản khác.

Nhiều đồngnguyên bổsung đã được tríchdẫn trong các phầnt rước và được lượcbỏ ởđây để tránh trùnglặp. Tuyvậy, môthức vẫn nhấtquán: trong các lĩnhvực thiênnhiên, thânthuộc và tínniệm, tiếngViệt và Hánngữ chia sẻ một mối liênhệ từvựng và kháiniệm sâurộng.

Bảng 11 – Hiệntượng thiênnhiên và môitrường

Bổsung vào các từnguyên đã nêura, các mụctừ dưới đây thuộc tầngnền của sựhoànhập Việt–Hán:

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
sáng	亮 liàng	lượng	‘bright’; cf. xinh ‘pretty’; doublets: 朗, 景, 爽
sáng	晨 chén	thìn	‘morning’; cf. dialectal forms: sin, siŋ
trưa	晝 zhòu	trú	‘noon’; cf. 調 as loan variant
chiều	昃 zè	trắc	‘afternoon’; cf. 朝陽 zhāoyáng → nắngchiều
xế	夕 xī	tịch	‘dusk’
tối	宵 xiāo	tiêu	‘night’
tối	黑 hēi	hắc	‘dark’; cf. 黑暗 hēi’àn → tốităm
gió, giông	風 fēng	phong	‘wind’; cf. 颱風 táifēng → giôngtố, mưagió
bão	暴 bào	bạo	‘storm’; cf. 暴風 bàofēng → gióbão
nắng	陽 yáng	dương	‘sunshine’; cf. 太陽 tàiyáng → trờinắng; 陽光 yángguāng → ánhnắng
đìa	池 chí	trì	‘pool’; cf. 池子 chízi → cáichậu
ao	湖 hú	hồ	‘lake’; cf. Min forms: o2, ou2
khe	溪 xī	khê	‘crevice’; cf. doublet xi
suối	川 chuān	xuyên	‘stream’; cf. 泉 quán → tuyền; contrast with 江 jiāng → sông
tạnh	晴 qīng	tanh	‘clear sky’; cf. 星 xīng → sao

Bảng 12 – Từvựng tínngưỡng và nghilễ

Các mụctừ dướiđây phảnánh sựđanquyện sâurộng về ngữnghĩa và vănhóa giữa truyềnthống tâmlinh Việt và Hán:

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
Trờiơi	天阿 Tiānna	thiên-a	‘Oh My Lord’
Bụt	佛 Fó	Phật	‘Buddha’
Chúa	主 Zhǔ	chủ	‘Lord’; cf. 天主 Tiānzhǔ → Chúatrời; 主日 Zhǔrì → Chúanhật
thiêng	靈 líng	linh	‘sacred’; cf. 神靈 shénlíng → linhthiêng
hiểnlinh	顯靈 xiǎnlíng	hiểnlinh	‘epiphanic’
nhiệmmàu	玄妙 xuánmiào	huyềndiệu	‘miracle’
thầymo	巫師 wúshī	vusư	‘witch’; cf. 巫婆 wúpó → mụbà
bói	卜 bǔ	bốc	‘divine’; cf. VS bùa
ma	魔 mó	ma	‘ghost’; cf. 魔羅 → mara
quỷ	鬼 guǐ	quỉ	‘spirit’; cf. 魔鬼 móguǐ → maquỉ
ám	黯 àn	ám	‘spiritually possessed’
phùhộ	保佑 bǎoyòu	bảohữu	‘bless’; cf. 扶護 fúhù
thần	神 shén	thần	‘heavenly saint’; cf. 神靈 shénlíng
thánh	聖 shèng	thánh	‘saint’; cf. 神聖 shénshèng → thầnthánh
tiên	仙 xiān	tiên	‘fairy’
hồn	魂 hún	hồn	‘soul’
vía	魄 pò	phách	‘spiritedness’; cf. 魂魄 húnpò → hồnvía
dè	忌 jì	kị	‘dread’; cf. 祭 jì → giỗ
giỗ	祭 jì	tế	‘sacrificial ceremony’; cf. kị
vái	拜 bài	bái	‘pray’; cf. VS lạy
thắpnhang	燒香 shāoxiāng	thiêuhương	‘burn incense’; cf. VS đốtnhang
cúng	供 gòng	cống	‘offer sacrifice’; cf. 供品, 供果
thờphụng	奉事 fèngshì	phụngsự	‘ritual worship’; cf. VS thờcúng, thờphượng

Bảng 13 – Câycỏ và thứcăn

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
gạo	稻 dào	đạo	‘rice’; cf. lúa (unhusked)
cây	棵 kè	khoá	‘tree’; cf. 樹 shù → SV thụ
lá	葉 yè	diệp	‘leaf’; cf. 游 yóu → lội
cành	格 gé	các	‘branch’
nhánh	梗 gěng	ngạnh	‘branch’
cọng	莖 jīng	kinh	‘stalk’
thân	本 běn	bản	‘trunk’; cf. 身 shēn → mình
gốc	根 gēn	căn	‘root’
rễ	蒂 dì	đế	‘root’; cf. 深根固蒂 → thâmcăncốđế

Bảng 14 – Tráicây, hạtđậu, và raucải

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
trái	實 shí	thật	‘fruit’; cf. 果 guǒ → quả
hột	核 hè	hạch	‘seed’; cf. hạt
lạc	落 luò	lạc	‘peanut’
đậu	豆 dòu	đậu	‘bean’
cam	柑 gān	cam	‘orange’
quýt	桔 jú	quất	‘mandarin’
chanh	橙 chéng	trừng	‘lemon’; cf. sành
bưởi	柚 yóu	du	‘pomelo’; cf. bòng
rau	菜 cài	thái	‘vegetable’
cải	芥 gài	giới	‘mustard’
củ	薯 shǔ	thự	‘yam’
tiêu	椒 jiāo	tiêu	‘pepper’
bông	葩 pā	ba	‘flower’; cf. 花 huā → hoa
chuối	蕉 jiāo	chiêu	‘banana’; Yue origin
mít	菠蘿蜜 bōlómì	balamật	‘jackfruit’; Yue origin
xuxa	仙草 xiāncăo	tiênthảo	‘grass jelly’; cf. sươngsáo
dưa	瓜 guā	qua	‘melon’; cf. 塊瓜 kuàiguā → dưahấu
bèo	萍 píng	bình	‘duckweed’; cf. 浮萍 fúpíng → lụcbình
dừa	椰 yē	gia	‘coconut’; Yue origin
măng	萌 méng	manh	‘shoot’; cf. mầm, mới
tre	竹 zhú	trúc	‘bamboo’
bầu	匏 páo	biều	‘gourd’; cf. bí
hành	蔥 cōng	song, thông	‘onion’
tỏi	蒜 suàn	toán	‘garlic’
gừng	薑 jiāng	khương	‘ginger’
nghệ	艾 ài	ngải, nghệ	‘mugwort’
giá	芽 yá	ngà	‘bean sprout’
xả	香茅 xiāngmáo	hươngmao	‘lemongrass’; cf. satế
muối	硭 máng	mang	‘salt’; cf. 硭硝 mángxiāo → muốitiêu
đường	糖 táng	đường	‘sugar’; Yue origin
kẹo	糖果 tángguǒ	đườngquả	‘candy’; cf. kẹođường

Bảng 15 – Thịthà và hảisản

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
cá	魚 yú	ngư	‘fish’
sò	螺 luó	la	‘clam’
tép	蝦 xiā	hà	‘shrimp’; cf. tôm
ghẹ	蟹 xiè	giải	‘crab’; cf. cua
hến	蜆 xiàn	nghiễn	‘mussel’; cf. kén
thịt	膱 zhí	thức	‘meat’; cf. 腊 xì
ruốc	肉 ròu	nhục	‘meat’; cf. 炸肉 zhàròu → chảlụa
canh	羮 gēng	canh	‘broth’; cf. 血羹 xuègēng → tiếtcanh
tiết	血 xuè	huyết	‘blood’; cf. 衁 huang → máu

Bảng 16 – Bữaăn và mónchính

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
bữa	飯 fàn	phạn	‘meal’; cf. buổi, ban
cơm	膳 shàn	thiện	‘rice dish’; cf. 餐 cān → xan
bột	粉 fěn	phấn	‘flour’; cf. bún, phở
bánh	餅 bǐng	bính	‘cake’; cf. 包餅 bāobǐng → bòbía
trứng	蛋 dàn	đản	‘egg’
phaocâu	屁股 pìgǔ	tícổ	‘chicken’s butt’; culinary delicacy

Bảng 17 – Đầu và đặcđiểm gươngmặt

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
đầu	頭 tóu	đầu	‘head’; cf. sọ ← 首 shǒu
mặt	面 miàn	diện	‘face’
tai	耷 dā	đạp	‘ear’; contraction of 耳朵 ěrduō
mắt	目 mù	mục	‘eye’
mày	眉 méi	mi	‘eyebrow’
má	頰 jiá	giáp	‘cheek’
họng	喉 hóu	hầu	‘throat’
càngcổ	脖頸 bójǐng	bộtcảnh	‘neck’
mũi	鼻 pí	tị	‘nose’
sốngmũi	鼻梁 pìliáng	tịlương	‘bridge of the nose’
mồm	脗 wěn	vẫn	ss. ‘miệng’. 吻 wěn → ‘hôn’
môi	嘴 zuǐ	chuỷ	‘lip’
hàm	含 hán	hàm	‘jaw’
cằm	頦 kē / 頷 hàn	hài, hàm	‘chin’, ‘lower jaw’
răng	牙 yá	nha	‘ngà’; ss. 牙齒 yáchǐ → răngcỏ, 牙肉 yáròu → nướurăng
lứa	齡 líng	linh	‘age, tooth’; cf. đồnglứa, quálứa
râu	鬚 xū	tu	‘beard’
tóc	髮 fā	phát	‘hair’
trán	顛 diān	điên	‘forehead’
lông	翁 wēng	ông	‘feather’; cf. 毛 máo → body hair

Bảng 18 – Thânmình và tứchi

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
bụng	腹 fù	phục	‘stomach’; ss. puk roots in Tibeto-Burman
đùi	腿 tuǐ	thối, thoái	‘lap, thigh’
vai	背 bēi	bội	‘shoulder’; also ‘back’, ‘carry’
tay	臂 bì / 手 shǒu	tý, thủ	‘arm’, ‘hand’; ss. 手版 shǒubăn → bàntay
ngực	臆 yì	ức	‘chest’; ss. Khmer ngức
hông	胸 xiōng	hung	‘hips’; modern Mandarin: ‘chest’
eo	腰 yāo	yêu	‘waist’; ss. lưng
sốnglưng	脊梁 jǐliáng	tíchlương	‘spine’; ss. 鼻梁 pìliáng
cu	且 jū	cư	‘penis’; ss. HN cặt
đít	屁 pì / 腚 dìng	tí	‘buttocks’; ss. 屁股 pìgǔ → phaocâu
trôn	臀 tún	đồn	‘buttocks’
bảnhchoẹ	盤坐 pánzuò	bàntọa	‘sit flat’; ss. xếpbằng, ngồibệt
chân	足 zú	túc	‘foot’
giò	腳 jiăo	cước	‘leg’; ss. 腳版 jiăobăn → bànchân
cẳng	脛 jìng	hĩnh	‘shin’
móng	趼 jiăn	kiển	‘claw, nail’

Bảng 19 – Cơquan nộitạng và huyếtdịch

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
mạch	脈 mài	mạch	‘pulse, vein’
dịch	脈 mài	mạch	‘fluid, vein’
cổhọng	喉嚨 hóulóng	hầulung	‘throat’
phổi	肺 fèi	phế	‘lung’
tim	心 xīn	tâm	‘heart’
gan	肝 gān	can	‘liver’
thận	腎 shèn	thận	‘kidney’
dạdày	胃子 wèizi	vịtử	‘stomach’; cf. baotử, tỳvị
hòndái	睪丸 yìhuán	dịchhoàn	‘testicle’
tửcung	子宮 zǐgōng	tửcung	‘womb’

Bảng 20 – Vịngon và khẩucảm

Hán-Nôm	Hán	Hán-Nôm	Ghichú
ngọt	𩜌 yuē	ngạt	‘sweet’; ss. ngọtngào
mặn	咸 xián	hàm	‘salty’; ss. mắm
đắng	辛 xīn	tân	‘bitter’; also ‘spicy’
cay	苦 kǔ	khổ	‘spicy’; ss. 辛苦 xīnkǔ → cayđắng
lạt	淡 dàn	đạm	‘insipid’; ss. nhạt
tươi	鮮 xiān	tiên	‘fresh’
thơm	香 xiāng	hương	‘fragrant’; ss. ngon, nhang
tanh	腥 xīng	tinh	‘fishy’
thúi	臭 chòu	xú	‘smelly’; ss. thối, hôi

Bảng 21 – Màusắc và nhiệtđộ

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
xanh	蒼 cāng	thương	‘green’
đỏ	彤 tóng	đồng	‘red’
hường	紅 hóng	hồng	‘pink’
vàng	黃 huáng	hoàng	‘yellow’
tím	紫 zǐ	tử	‘purple’; cf. tía
trắng	素 sù	tố	‘white’
đen	黔 qián	kiền	‘black’; cf. 黔首 → ngườiden
lạnh	冷 lěng	lãnh	‘cold’
cóng	寒 hán	hàn	‘freezing’; cf. Hainanese /kwa2/
rét	凄 qī	thê	‘chilly’; cf. 凄凉 qīliáng → giálạnh
ấm	溫 wēn	ôn	‘warm’
nóng	燙 tàng	thang	‘hot’; boiling heat
rát	熱 rè	nhiệt	‘sore’; cf. nực, nhức

Bảng 22 – Chứcnăng cơthể, hànhđộng, quan​sát và biểulộ

Hán-Việt	Hán	Hán-Nôm	Ghichú
đau	痛 tòng	thống	‘pain’; cf. sickness
sợ	怕 pà	phạ	‘afraid’; cf. 怯 qiē → khiếp, 懼 jù → cụ
rảnh	閒 xián	nhàn	‘leisure’; cf. ancient dưng
bận	忙 máng	mang	‘busy’; cf. 忙活 mánghuó → bậnviệc
rầu	愁 chóu	sầu	‘sad’; cf. dialectal forms and phonetic shifts
vui	快 kuài	khoái	‘happy’; cf. VS mau
sướng	暢 chăng	sướng	‘content’; cf. ‘penetrate → satisfaction’
thương	疼 téng	đông	‘love’; cf. 疼痛 téngtòng → đauđớn
yêu	愛 ài	ái	‘love’; cf. VS ưa, ưng
cưng	慣 guàn	quán	‘overprotect’
thích	嗜 shì	thích	‘like’
thù	仇 chóu	cừu	‘enmity’
ghét	厭 yàn	yếm	‘hate’
giúp	助 zhù	trợ	‘help’; cf. 幫助 bāngzhù → đỡđần
hờn	恨 hèn	hận	‘angry’
tiếc	惜 xì	tích	‘cherish’; cf. 惋惜 wănxī → tiếcnuối
thùhằn	仇恨 chóuhèn	cừuhận	‘hatred’
chánngán	厭倦 yànjuān	yếmquyện	‘fed up’
hốihận	後悔 hòuhuǐ	hậuhối	‘regret’; cf. localized 悔恨 huǐhèn
ănnăn	慇恨 yīnhèn	ânhận	‘regret’
bênhvực	包庇 bāobì	baotí	‘defend, shield’; cf. VS bãobọc
bú	哺 bǔ	bộ	‘suck’; OC ba:s
ăn	吃 chī	ngật	‘eat’; cf. 喫 chī ‘stammer’; phonetic 乙 yǐ (SV ất)
xơi	食 shí	thực	‘eat’
uống	飲 yǐn	ẩm	‘drink’; OC ʔjəmʔ
nấunướng	烹調 pēngtiáo	phanhđiều	‘cook’
đi	去 qù	khứ	‘go, walk’; OC khaʔ; cf. 回去 huíqù → trởvề
chạy	走 zǒu	tẩu	‘run’; also ‘go’ in modern Mandarin
ngồi	坐 zuò	toạ	‘sit’; cf. 犬坐 quánzuò → chồmhổm
bò	爬 pá	bà	‘crawl’
què	瘸 què	cài	‘lame’
lết	厲 lì	lệ	‘drag’; cf. VS lê
đứng	站 zhàn	trạm	‘stand’
chồmhổm	犬坐 quánzuò	khuyểntọa	‘squat’
xếpbằng	盤坐 pánzuò	bàntọa	‘sit cross-legged’; cf. VS ngồibệt, bảnhchoẹ
đạp	踏 tà	đạp	‘trample’; cf. 水 shuǐ → dák (Old Viet-Muong ‘water’)
bơi	游 yóu	du	‘swim’; cf. VS lội
lặn	潛 qián	tiềm	‘dive’; cf. VS lén
cày	耕 gēng	canh	‘plow’; OC kre:ŋ
làm	幹 gàn	cán	‘do’
việc	活 huó	hoạt	‘work’; cf. 幹活 gànhuó, 忙活 mánghuó
trồng, giống	種 zhòng, zhǒng	chủng	‘plant, breed’; also VS giống, dòng
nhìn	眼 yăn	nhãn	‘look’; cf. 眼巴巴 yănbaba, 眼瞪瞪 yăndèngdèng
cười	笑 xiào	tiếu	‘laugh’
khóc	哭 kù	khốc	‘weep’; cf. 泣 qì → khấp
mơ	夢 mèng	mộng	‘dream’; cf. VS mơ (loss of nasal)
đái	尿 niào	niệu	‘urinate’; cf. 小便 xiăobiàn → tiểutiện
ỉa	屙 ē	a	‘defecate’; cf. 屙屎 → điỉa
táobón	便秘 biànmì	tiệnbí	‘constipation’
chảy	瀉 xiè	tả	‘diarrhea’; cf. VS tướt
nằm	躺 táng	thảng	‘lie down’
ngủ	臥 wò	ngoạ	‘sleep’; cf. 臥房 wòfáng → phòngngủ
cóchửa	有身子 yǒushēnzi	hữuthântử	‘pregnant’
cóthai	懷胎 huáitāi	hoàithai	‘pregnant’
cómang	身孕 shēnyùn	thânvận	‘pregnant’
cưumang	懷孕 huáiyùn	hoàivận	‘carry a baby’
cókinh	有月經 yǒuyuèjīng	hữunguyệtkinh	‘menstruate’
sống, đẻ	生 shēng	sanh	‘live’, ‘give birth’; cf. 吃生 → xơitái
chết	死 sǐ	tử	‘die’; ss. 卒 zú (SV tốt), 逝 shì (SV thệ) (2)
chếtyểu	夭折 yāozhé	yêuchiết	‘die young’
tắm	洗 xǐ	tẩy	‘bathe’
rửa	浴 yù	dục	‘wash’
mắng	罵 mà	mạ	‘scold’
chửi	咒 zhòu	trù	‘swear at’; also trù ~ rủa ‘curse’; cf. 咒罵 zhòumà → chửirủa
gây	吵 chăo	sảo	‘wrangle’; ex. gâygổ 吵架 chăojià ‘quarrel’
giành	爭 zhēng	tranh	‘fight for’
đánh	打 dă	đả	‘strike’
đâm	捅 tǒng	thủng	‘stab’
chặt	砍 kǎn	khảm	‘chop’; cf. 砍首 kănshǒu → chặtđầu
chém	斬 zhǎn	trảm	‘slash’; cf. 斬首 zhǎnshǒu → chémđầu
giết	殺 shā	sát	‘kill’
bế	抱 bào	bão	Ss. HN bồng; OC bhu:ʔ; Tib. a~ba ‘carry’
gánh	扛 káng	cang	Ss. HN gồng, khiêng, cõng
trồng, giống	種 zhòng, zhǒng	chủng	‘plant, breed’; also VS giống, dòng
đốt	燒 shāo	thiêu	‘burn’; also VS sôi, sốt, thắp; cf. 燒香 shāoxiāng → thắpnhang
cháy	焦 jiāo	tiêu	‘char’; also VS nâu
hay	好 hăo	hảo	‘good’
xấu	醜 chǒu	xú	‘ugly’
tốt	德 dé	đức	‘kind’; cf. 德性 déxìng → tínhtốt
ác	惡 è	ố	‘wicked’; cf. 可惡 kěwù → khảố
hiền	善 shàn	thiện	‘gentle’; cf. 善良 shànliáng → thiệnlương
xinh	亮 liàng	lượng	‘pretty’; also VS sáng
xinhđẹp	漂亮 piàoliàng	phiêulượng	‘beautiful’
thốt	說 shuì	thuyết	‘talk’
nói	話 huà	thoại	‘speech’; cf. 火 huǒ → lửa; 舌 shě → lưỡi
lời	辭 cí	từ	‘spoken word’; archaic loan; Protoform ljə ‘speech’
lắngnghe	聆聽 língtīng	linhthính	‘listen’
lãng	聾 lóng	lung	‘hearing-impaired’
điếc	失聰 shīcōng	thấtthông	‘deaf’; cf. VS điếctai
mù	盲 máng	mang	‘blind’
câm	噤 jìn	cấm	‘mute’
liếm	舔 tián	thiểm	‘lick’; cf. VS nếm
ngửi	嗅 xìu	khứu	‘smell’; cf. 聞 wén → hửi
mó, mò	摸 mō	mô	‘grope’; cf. VS sờ
hôn	吻 wěn	vẫn	‘kiss’; cf. 問 wèn → hỏi, 聞 wén → hửi

Bảng 23 – Côntrùng, sâubọ và kýsinhtrùng

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
chí	蝨 shī	siết	‘louse’; M 蝨 shī < MC ʂit < OC *srit
kén	蠶 cán	tằm	‘silkworm’; M 蠶 cán < MC ʑɤm < OC tʂjə:m
nhộng	蛹 yǒng	dũng	‘nympha’
muỗi	螡 wén	vân	‘mosquito’; Hainanese /me11/
ruồi	蠅 yíng	dăng	‘fly’; also VS nhặng, lằng; OC ljəŋ; Austroasiatic origin suggested
sâu	蟲 chóng	trùng	‘insect’; also VS trùn, giun, sán
giòi	蚴 yòu	ấu	‘larva’
gián	蟑螂 zhāngláng	trươnglang	‘cockroach’; VS gián
thằnlằn	蝘蜓 yǎntíng	yểnđình	‘wall lizard’
chuồnchuồn	蜻蜓 qīngtíng	thanhđình	‘dragonfly’
châuchấu	蟋蟀 xīshuài	tấtsuất	‘cricket’
đỉa	蛭 zhì	điệt	‘leech’; also ‘rết’ (scorpion); OC tīt
rắn	蛇 shé	xà	‘snake’; also 虵 shé; cf. 也 yě (SV dã)

Bảng 24 – Thúvật (giasúc, hoangdã, thuỷsản)

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
cá	魚 yú	ngư	‘fish’; also /ka5/ + morpheme; ‘cá-‘ as classifier; ex. 鯨魚 jīngyú → cákinh ‘whale’
lươn	鱔 shàn	thiện	‘eel’
gà	雞 jī	kê	‘chicken’
vịt	鴨 yā	áp	‘duck’
ngỗng	鵝 é	nga	‘goose’; also VS ngang
chó	狗 gǒu	cẩu	‘dog’
cún	犬 quán	khuyển	‘puppy’
mèo	貓 māo	miêu	‘cat’
chuột	鼠 shǔ	thử	‘rat’
dê	羊 yáng	dương	‘goat’; M 羊 yáng < MC jaŋ < OC laŋ; Starostin: Protoform jă(k)/jăŋ ‘goat, yak’; Tib. g-jag ‘yak’; Kachin ja3 ‘wild goat’; Lepcha jo/k ‘yak’; dialects: Chaozhou iẽ12, Shanghai iã32
trâu	牛 níu	ngưu	‘water buffalo’; also VS ngầu (cf. Northern Mandarin ‘gung-ho’)
bò	牳 mǔ	mậu	‘cow’; M 牳 mǔ ~ 母 mǔ (mẫu, mô) < MC mow, mʌw < OC mjəʔ; cognate with Sino-Tibetan forms (Shafer’s list: OB ba, Burig bā, Luśei b@ń, etc.); also Chin. 牝 byi/ ‘cow’; cf. buffalo forms in Luśei, Khami, Karenic, etc.
ngựa	午 wǔ / 馬 mă	ngọ, mã	‘horse’; cf. Sino-Tibetan kor (Kuki, Luśei, Aimol, etc.); Haudricourt: 午 wǔ linked with Daic Lao səńə, Tay Blanc sańa, Dioi sa, Mak ńo
voi	為 wēi	vi	‘elephant’; attested archaic SV ‘vi’ (perform); modern Mandarin /wèi/ ‘for’
lừa	驢 lǚ	lư	‘donkey’
thỏ	兔 tù	thố	‘hare’
nai	鹿 lù	lục	‘deer’; Shafer: Sino-Tibetan ŋai (Kuki, Luśei, Aimol, Purum, Kom, Lamgang, Meithlei, Maring, Ukhrul, Dimasa, Tipora, Banpara, etc.)
cọp	虎 hǔ	hổ	‘tiger’
hùm	甝 hán	hàm	‘white tiger’
consư	師子 shīzi	sưtử	‘lion’; cf. 子 zǐ → ‘con-‘
beo	豹 bào	báo	‘leopard’
gấu	熊 xióng	hùng	‘bear’; Karlgren: M 熊 xióng < MC ɣiung < AC g’iung < OC g’ium (dissimilation)
chim	禽 qín	cầm	‘bird’
bồcâu	白鴿 báigē	bạchcáp	‘pigeon’; 白 bái → VS bồ; 鴿 gē < MC kɤp < OC kjə:p; Starostin: Tang attestation
quạ	鴉 yā	nha, va	‘crow’; M 鴉 yā < MC ʔa, ʔra; Starostin: ‘crow’ (L.Zhou); variant of 烏 ʔa:

Bản 25 – Đồdùng và côngcụ

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
nhà	家 jiā	gia	‘house’; j- ~ nh-; cf. 屋 wù (SV ốc) where /wu4/ could evolve into nhà
lều	蘆 lú	lư	‘hut’
cửa	戶 hù	hộ	‘door’; also VS ngõ ‘gate’; M 戶 hù < MC ɠɔ < OC gha:ʔ; Starostin: Sino-Tibetan ‘door’; cf. Tib. parallels; Viet. ngõ shows nasalization of Chinese stops
cối	臼 jìu	cữu	‘mortar’; M 臼 jìu < MC gʌw < OC guʔ
dao	刀 dāo	đao	‘knife’; M 刀 dāo < MC tʌw < OC ta:w; /d-/ ~ /j-/
bàn	案 àn	án	‘table’; M 案 àn < MC ʔɒn < OC ʔa:ns; cf. 按 àn → VS bấm
mâm	盤 pán	bàn	‘tray’
ghế	椅 yí	ỷ	‘chair’; M 椅 yǐ
rương	箱 xiāng	sương	‘suitcase’; also VS hòm; M 箱 xiāng < MC sjaŋ < OC saŋ; s-, x- ~ h-, r-
buồng	房 fáng	phòng	‘room’; M 房 fáng < MC baŋ < OC bwɒŋ
giường	床 chuáng	sàng	‘bed’; M 床 chuáng < MC ʂaŋ < OC tʂhraŋ; ch- ~ gi-
lồng	籠 lóng	—	‘cage’; cf. 案籠 ànlóng → VS lồngbàn ‘tray cover’
đèn	燈 dēng	đăng	‘lamp’; cf. 燈籠 dēnglóng → VS lồngđèn ‘lantern’
bếp	庖 páo	bào	‘kitchen’; M 庖 páo < MC bạw < OC bhū < PC brū; cf. 匏 páo (biều) → VS bí
lò	爐 lú	lư	‘stove’
cũi	櫃 guì	quỹ	‘cupboard’; also VS quầy ‘counter’; M 櫃 guì < MC gwɨ < OC gruts(-js); Starostin: ‘box, coffer’; Early Zhou form 匱
tủ	櫝 dú	độc	‘cabinet’; M 櫝 dú < MC duk < OC lho:k; d- ~ h-
chén	盞 zhàn	tràn	‘bowl’; M 盞 zhàn < MC can < OC tsjre:nʔ
đũa	箸 zhú	trừ	‘chopstick’; M 箸 zhú < MC ɖʊ < OC dras; also SV trợ, chừ; Hainanese /du4/
thìa	匙 chí	thi, chuỷ	‘spoon’; also VS chìa (as in 鎖匙 suǒchí ‘key’); M 匙 chí < MC tʂe < OC dhe
cửi	機 jī	cơ	‘weaving apparatus’; also VS máy ‘device’, dịp ‘opportunity’; M 機 jī < MC kyj < OC kjəj; Starostin: ‘device, apparatus’; later ‘circumstances’; cf. 幾 jī (SV cơ) → VS mấy
đường	唐 táng	đàng	‘path’; archaic usage; modern Mandarin 道 dào (SV đạo), 途 tú (SV đồ)
lối	路 lù	lộ	‘road’; also ‘kind, sort, class’; cf. colloquial VS usage: 那人那麼路呢 Nà rén nàme lù ne → ‘Người đó saomà lối thế’
ghe	舟 zhōu	chu	‘canoe’; plausibly VS đò; cf. 渡 dù (SV độ) → VS đò
xuồng	船 chuán	thuyền	‘boat’; VS xuồng (small), SV thuyền (large)
tàu	艘 sāo	tầu	‘ship’
buồm	帆 fán	phàm	‘sail mast’
chèo	棹 zhào	trạo	‘paddle’
chèo	掉 diào	điếu	‘row’

Bảng 26 – Hưtừ và từvựng ngữpháp

Hán-Nôm	Hán	Hán-Việt	Ghichú
với	與 yú	dữ	‘with’; M 與 yǔ, yú, yù < MC jʊ < OC laʔ
và	和 hé, hè	hoà	‘and’; also VS hùa ‘take side’, ùa ‘overwhelm’, hoạ ‘join in’;
bị	被 bèi	bị	passive (negative); possibly linked to VS bởi < bởilẽ; cf. 爲了 wèile
được	得 dé	đắc	passive (positive); ‘gain’
há	何 hé	hà	‘why’
huốnghồ	何況 hékuàng	hàhuống	‘in spite of’
huốngchi	況且 kuàngqiě	huốngthả	‘not to mention’
nhưngmà	而且 érqiě	nhithả	‘but’
từ	自 zì	tự	‘from’; cf. colloquial 打 dă (SV đả) ‘from’
cùng	跟 gēn	căn	‘along with’; also VS gốc, gót
tới	到 dào	đáo	‘to’; also VS đến
chotới	直到 zhídào	trựcđáo	‘until’; also VS chođến; 直 zhí ~ VS cho
dođó	所以 suǒyǐ	sởdĩ	‘therefore’; 所 suǒ ~ VS do; 以 yǐ ~ VS đó
ở	於 yú	vu	‘at, in’; M 於 yú < ʔə < OC ʔa
đốivới	對於 duìyú	đốivu	‘regarding to’
vìthế	於是 yúshì	vuthị	‘as a result’; VS ở, về ‘at, in, regarding’
để	以 yǐ	dĩ	‘in order to’
tại	在 zài	tại	‘in’
trong	中 zhōng	trung	‘inside’
đang	當 dāng	đang	‘is being’
trongkhi	正在 zhèngzài	chánhtại	‘while’
vẫn	仍 réng	nhưng	‘still’
nhưngvẫn	仍然 réngrán	nhưngnhiên	‘but still’; cf. SV vẫnnhiên
rồi	了 lē, liăo	liễu	‘already’; also particle of exclamation
la	啦 lā	lạp	particle of exclamation or question
bởi	由 yóu	du	‘because’; cf. 郵 yóu → bưu, 柚 yóu → bưởi, 游 yóu → bơi
bởivì	由於 yóuyú	duvu	‘because’; also VS dovì
vìlà	爲了 wèile	viliễu	‘because’; also VS bởilẽ; 了 lē ~ là
vì	爲 wèi	vị	‘for’
gì	啥 shà	xá	‘what’; also VS sao ‘why’; Beijing 啥 shă; phonetic stem 舍 shè < MC ʂia < OC ɕia
vìsao	爲什麼 wēishěme	vithậpma	‘why’; M 爲什麼 wèishěnme; Beijing dialect 為啥 wēishă → VS vìsao
lẽra	其實 qíshí	kỳthực	‘in reality’; also VS thựcra; q- ~ l-, sh- ~ r-
mựa	莫 mò	mạc	‘do not’
chỉn	盡 jǐn	tận	‘only’; modern VS chỉ
bui	維 wéi	duy	‘only’
liễn	連 lián	liên	‘even’; modern VS lẫn

Vượtkhỏi nguồngốc trựctiếp từ các từnguyên Hán gầngũi, thídụ:

• 爲  wèi→ HV vị, HN vì 
• 中 zhōng→ HV trung, HN trong

nhiều dạngtừ Việt biểuhiện các cáchdùng nghĩanớirộng của từtố Hán‑Việt. Thídụ:

• 在 zài → HV tại → HN trong
• 得 dé → HV đắc → HN được (dấutích bịđộng đốilập với 被 bèi → bị)
• 德 dé → HV đức → HN tốt
• 當 dāng → HV đang → HN đương

vânvân và vânvân…

Tấtcả các dạngtừ này tựthân hoặc đã được ngữpháphóa thành hưtự trong tiếngViệt. Chúng chỉlà mộtphần nhỏ của tầng Hán‑Việt đồsộ thấmvào ngônngữ, baogồm khôn chỉ hưtự mà cả kháiniệm trừutượng và từvựng phổquát. Về bảntính, ngoài các vaitrò pháisinh nghĩanớirộng trong tiếngViệt, tiếntrình lịchđại của chúng songhành với tiếntrình của các dạngtừ Hán tươngứng, cùng đitheo một lộtrình tiếnhoá chung.

Kếtluận

Khảosát các tươngứng Việt–Hán trong lớp từvựng cơbản chothấy mối liênhệ giữa hai ngônngữ không phải ngẫunhiên hay bềmặt. Từ các đồngnguyên tầngnền liênquan đến lớp Môn-Khmer và Hán‑Tạng, đến tầng Hán‑Việt đồsộ hìnhthành từ tiếng Hán Trungcổ, và saucùng là các dạng Hán‑Nôm bảnđịahoá hoànchỉnh, bằngchứng đều chỉ về một trục tiếpxúc, thíchứng và hộinhập liêntục.

Kếtquả là một ngônngữ có nguồngốc vừa laihoá vừa đặcthù. TiếngViệt tiếpthu yếutố Hánngữ ở một quymô không ngônngữ Môn‑Khmer nào sánhđược; đồngthời chúng được táitạo chúng theo ngữâm, thanhđiệu và ýtưởng vănhóa riêngbiệt. Vìthế, trong từvựng Việt, ta thấy cùnglúc tồntại các từ ghépkép báchọc, các tổhợp bảnđịahoá, các matrận thanhđiệu thời nhàĐường còn vangvọnglại trong thica, và các biểuthức thườngnhật mang dấutích BáchViệt, Hán-Việt, Hán-Nôm đanxen nhau.

Sáchthamkhảo

Aitchison, Jean. 1994. Language Change: Progress or Decay? Cambridge University Press.

Alves, Mark J. 2001. “What’s So Chinese About Vietnamese?” In Papers from the Ninth Annual Meeting of the Southeast Asian Linguistics Society, edited by Graham W. Thurgood, 221, 242. Arizona State University, Program for Southeast Asian Studies.

Alves, Mark J. 2005. Sino‑Vietnamese Grammatical Vocabulary and Triggers for Grammaticalization. In Proceedings of the 6th Pan‑Asiatic International Symposium on Linguistics, Hanoi: Social Sciences Publishing House.

Alves, Mark J. 2007. “Categories of Grammatical Sino‑Vietnamese Vocabulary.” Mon‑Khmer Studies 37: 217, 229.

Alves, Mark J. 2009. “Loanwords in Vietnamese.” In Loanwords in the World’s Languages: A Comparative Handbook, edited by Martin Haspelmath and Uri Tadmor, 617, 637. De Gruyter Mouton.

An Chi. 2016, 2024. Rong chơi Miền Chữ nghĩa, Vols. 1, 5. Ho Chi Minh City: NXB Tổng hợp TP HCM.

An Chi. 2024. Từ nguyên. Ho Chi Minh City: NXB Tổng hợp TP HCM.

Ha, Le Thanh. 2022. “Code Mixing and Loan Words in the Vietnamese Vocabulary.” Eurasian Journal of Applied Linguistics 8 (1): 143–148.

Hoang, Quoc. 2025. “Study on the Understanding and Use of Sino‑Vietnamese Words: Perspectives from Secondary School Students in Ho Chi Minh City.” Spring Journal of Arts, Humanities and Social Sciences 4 (5).

Phan, Thi Thu. 2024. “Vietnamese Transitive Cognate Objects Revisited.” Concentric 50 (2): 260–292.

Phan, Thi Thu, Nguyen Thi Cam, and Masanori Shimizu, eds. 2024. Studies in Vietnamese Historical Linguistics: Southeast and East Asian Contexts. Springer Nature.

Pulleyblank, Edwin G. 1991. Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese, and Early Mandarin. University of British Columbia Press.

Schuessler, Axel. 2007. ABC Etymological Dictionary of Old Chinese. University of Hawai‘i Press.

Takahashi, Yuki. 2025. “The Grammatical Nature of Sino‑Vietnamese ‘Verb‑Object Compounds.’” In Papers from the 30th Annual Meeting of SEALS.

Tran, Thi Ngoc Mai, Nguyen Thi Van Bich, and Vuong Hoang Vu. 2025. “The Conceptualization of ‘High–Low’ in Monosyllabic Dimension Words in Chinese and Vietnamese: A Cognitive Linguistic Perspective.” American Research Journal of Humanities & Social Science 8 (8): 140–145.

CƯỚCCHÚ

---

(1)^ 帝 dì mang trọnglượng kháiniệm của ‘Tốithượngquyền’, vềsau được chếđịnh thành tướchiệu của Hoàngđế, phânbiệt rànhmạch với 王 wáng ‘vua’. Các nguồn từcổ củngcố sựphânbiệt này:

• 《爾雅 · 釋詁》: 王者，君 也
• 《呂氏 春秋》: 帝 者，天下 之 所 適；王 者，天下 之 所往
• 《管子 · 兵法篇》: 察 道 者 帝，通 德 者 王
• 《史記 · 高帝紀》: 乃 卽 皇帝 位 汜水 之 南
• 《易 · 鼎卦》: 聖人 亨，以 享 上帝
• 《書 · 舜典》: 肆類 于 上帝

Vìthế, 上帝 Shàngdì (HV Thượngđế) hiểnlộ nghĩanớirộng thầnhọc của kháiniệm Trời: ‘Đấng Tốicao’, ‘Đấng Toànnăng’, ‘Alas’, hay ‘Chúa’.

(2)^ Xemthêm The case of “chết”