Bảnđịahoá và Canhtân Từnguyên Hánngữ

Hoánvị và Nghịchđảo Thứtự Âmtiết

Nghiêncứu này khảosát cách các từvay Hánngữ khôngchỉ được thừahưởng mà còn chủđộng táicấutạo trong tiếngViệt, chếbiến những hìnhthức được “Việtnamhoá” mộtcách rõnét. Vượtqua các tươngứng ngữâm cóthể dựđoán, ngườiViệt đã táidiễngiải, tỉnhlược, và táikếthợp các từnguyên Hán, sinhra từnghĩa mới và các cặptừ khẩungữ songhành. Những quátrình này phảnánh nănglực sángtạo của ngườiViệt trong việc tạolập từvựng, đặt tiếngViệt vào vịthế vừa là kẻ tiếpthu vừa là chủthể canhtân trong khônggian Hán‑Tạng rộnglớn.

Khi các từvaymượn ngoạilai đivào tiếngViệt, một trong những chiếnlược trọngyếu để tạotừ mới là “Việtnamhoá” chúng — quátrình thường gọi là Nômhoá hoặc Việthoá. Nhiều từ nhưvậy được tiếpthu cả trước và sau khi Việtnam giành độclập năm 939. Bảnđịahoá và canhtân vịthế để trởthành hai cơchế sinhthái quađó các yếutố Hánngữ được bảnđịahoá, táicấutạo, và hoànhập trọnvẹn vào tiếngViệt. Xahơn sựviệc đó là yếutố phụbiên, chúng chínhlà phầnđầu và phầnhồn của một ngônngữ sống.

Bàiviết này tậptrung vào bảnđịahoá thôngqua hoánvị và nghịchđảo thứtự âmtiết. Các tổhợp như xecộ, giờgiấc minhhoạ sựtáicấutạo cóhệthống nhưng sángtạo của từnguyên Hán trong khung ngữâm và nghĩangữ Việt. Đặt những hiệntượng này vào các môhình biếnđổi ngữâm rộnghơn, nghiêncứu chothấy cách “Việthoá” đã tạora một lớp từvựng vừacó tính quyphạm vừacó tínhsángtạo.

I) Bảnđịahoá từnguyên vaymượn

• Thíchứng ngữâm: âm Hán được táicấu để phùhợp môthức âmtiết tiếngViệt.
• Thu hẹp nghĩangữ: từvay được giớihạn vào nghĩangữ thôngdụng.
• Thânthuộc và tônti: các từ thânthuộc Hán được bảnđịahoá vào hệthống giatộc Việtnam.

Ta thường gặp các tươngứng giữa từ Hán và Hán‑Việt, trongđó nhiều trườnghợp xuấthiện theo thứtự nghịchđảo. Nhiều yếutố giảithích hiệntượng này: mộtsố cặptừ phátsinh từvaymượn có chủđích, số khác từ thóiquen dùngtừ trong vănbản. Cơbảnhơn, sựnghịchđảo này phảnánh giaiđoạn tiếngViệt táchkhỏi tiếngHán‑Trungcổ, tiếpnhận môthức cúpháp [ danhngữ + vịngữ ], tráingược với môthức Hán [ vịngữ + danhngữ ], như đã bàn ở những nghiêncứu khác.

Môthức này phảnánh sự táicấutrúc trậttự cúpháp trong tiếngViệt, nơi chữbổnghĩa thường đứngsau danhtố được bổnghĩa. Hiệntượng này đặcbiệt rõ trong các từ songâm đồngnghĩa, trongđó hai âmtiết cóthể xuấtphát từ hai Hántự khácnhau hoặc từ một Hántự duynhất. Trong trườnghợp thứhai, nghĩagốc vẫn cóthể được bảotồn nếu dạngcổ còn nguyênvẹn và âmđọc chưa bị biếnđổi mạnh qua từ láy hoặc trùngđiệp.

II) Thídụ về từtrùngláy

Từ thiêngliêng chothấy cách các hìnhthức láy hoặc trùngđiệp làmrõ ngữnghĩa thôngqua sựbiếnđổi nộibộ. Những hìnhthức này tiêubiểu cho chiếnlược sángtạo quađó tiếngViệt bảnđịahoá và canhtân các từvay Hán, tạora những biểuđạt mang sắcthái vănhóa và nghĩangữ vượtkhỏi từnguyên gốc.

Thídụ:

• thiêngliêng ← thiêng 靈 líng (HV linh) + liêng 靈 líng (HV linh) [ M 靈 líng < MC lieŋ < OC *re:ŋ || môhình biếnâm ¶ /l‑ ~ th‑/ ]

Sosánh: 靈地 língdì → HV linhđịa sovới HN đấtlinh, đấtlành.

Ởđây, bổnghĩa liêng (một biếnthể của linh) trảlời câuhỏi ngầm: thiêng + gì? → thiêngliêng. Sựtrùngđiệp làmrõnghĩa hơn, vì chũ đơnâmtiết 靈 líng (HV linh) tựthân có nghĩarộng và mơhồ.

Tươngtự, trong cặptừ linhthiêng, cách phânđoạn tâmlý là linh + gì? → linhthiêng. Ởđây, thiêng bổnghĩa cho linh, củngcố và làmrõ nghĩangữ.

Các trườnghợp songhành khác:

• ‘báilạy’ [cũng váilạy] ← vái 拜 bài (HV bái) + lạy 拜 (HV bái); môhình biếnâm ¶ /b‑ ~ l‑, v‑/

Chứcnăng tươngtự như thiêngliêng ~ linhthiêng.

III. Canhtân và sángtạo khẩungữ

• Táiphântích tổhợp: hiếuthảo từ 孝順 xiàoshùn, cóthể được táchthành ‘hiếu’ + ‘thảo’.
• Mởrộng nghĩangữ: các dạng khẩungữ tiếpnhận thêm nghĩa mới vượtkhỏi từnguyên Hán.
• Cặptừ songhành: Hán‑Việt hànlâm sv. Hán‑Việt khẩungữ (thídụ: trung sv trúng).

Trong các trườnghợp hoánvị ngữâm, các hìnhthức thuđược vềbảnchất là các dạng nghịchđảo, thường liênquan đến tráođổi âmtiết kiểu nóilái (spoonerism hoặc marrowsky), hoạtđộng đồngthời ở cảhai bìnhdiện âmtiết và âmvị.

A. Nghịchđảo thứtự âmtiết

Các tươngứng giữa Hánngữ và Hán‑Việt thường xuấthiện theo thứtự nghịchđảo. Mộtsố cặptừ pháisinh từvaymượn có chủđích, số khác từ thóiquen dùngtừ trong vănbản. Cơbảnhơn, sựnghịchđảo này phảnánh giaiđoạn tiếngViệt táchkhỏi Hán‑Trungcổ, tiếpnhận môthức cúpháp [ danhngữ + bổngữ ], tráingược với môthức Hán [ bổngữ + danhngữ ].

Sựtáicấutrúc này đặcbiệt hiệnrõ trong các từ songâm đồngnghĩa. Hai âmtiết cóthể xuấtphát từ hai Hántự khácnhau hoặc từ một Hántự duynhất. Trong trườnghợp thứhai, nghĩagốc vẫn cóthể được bảotồn nếu dạngtừ cổ còngiữ nguyênvẹn và âmđọc chưa bị biếnđổi mạnh qua dạng từ láy hoặc trùngđiệp.

1. Thídụ hoánvị ngữâm theokiểu nóilái:

• 衰退 shuāituì → #suythoái

2. Thídụ hoánđổi danhngữ:

• 推辭 tuìcí → #từchối
• 打算 dǎsuàn → #toantính

3. Thídụ hoánđổi âmtiết:

• 擔保 dànbăo → #bảođảm (HV đảmbảo)
• 繼承 jìchéng → #thừakế (HV kếthừa)
• 愛情 àiqíng → #tìnhyêu (HV áitình)
• 愛恩 ài’ēn → #ânái (HV áiân)
• 離別 líbié → #biệtly (HV lybiệt)

4. Thídụ nghịchđảo hìnhvị:

• 痛疼 tòngténg → đauđớn ~ đớnđau (HV thốngđông)
• 劫數 jiéshù → kiếpsố ~ sốkiếp (HV kiếpsố)
• 簡單 jiǎndàn → giảnđơn ~ đơngiản (HV giảnđơn)
• 生產 shēngchǎn → sinhsản ~ sảnsinh (HV sanhsản)
• 市鋪  shìpù → chợbúa ~ phốthị (HV thịphố) 
• 約會 yuèhuì → hòhẹn ~ hẹnhò (HV ướchội → ướchẹn)
• 願望 yuànwàng → ướcmuốn ~ mongmuốn (HV nguyệnvọng, HN mongước < wàng + yuàn)

5. Thídụ nghịchđảo hìnhvị hoặc âmtiết:

• 有染 yǒurăn → #dandíu (HV hữunhuốm)
• 三八 sānbā → #bảxàm (HV tambát)
• 俗話 súhuà → #văngtục (HV tụcthoại)
• 街道 jièdào → #đườngcái (HV cáiđại)
• 途徑 tújīng → #conđường (HV đồkinh)
• 鄉村 xiāngcūn → #thônlàng (HV hươngthôn)
• 刀子 dāozi → #condao (HV đaotử)
• 面孔 miànkǒng → #khuônmặt (HV diệnkhổng)
• 學堂 xuétáng → #trườnghọc (HV họcđường)
• 毀壞 huǐhuài → #hưhỏng (HV huỷhoại)
• 力氣 lìqì → #hơisức (HV lựckhí)

B. Tỉnhlược và rútgọn

Kếthợp với hoánvị, mộtsố hìnhthức còncó tỉnhlược hoặc rútgọn:

• 姊姊 jiéjiě → chịgái → chị
• 弟弟 dìdì → emtrai → em
• 阿妹 āmèi → emgái → em
• 妹妹 mēimēi → emgái → em

Tuyvậy, môthức này không phổquát. Mộtsố từ songâmtiết vẫn giữnguyên thứtự như trong Hánngữ như lúcđầu được vaymượn:

• 盲目 mángmù → mùmắt
• 眼鏡 yănjìng → mắtkính / mắtkiếng
• 緊張 jǐnzhāng → căngthẳng
• 勤勉 qínmiăn → siêngnăng
• 大膽 dàdăn → cảgan
• 喉嚨 hóulóng → cuốnghọng / cổhọng
• 清潔 qīngjié → sạchsẽ

IV) Việthoá tựthân là một cơchế vănhóa

A. Canhtân và sángtạo khẩungữ

Nhiều hiệntượng ngônngữ phổbiến trong quátrình tạotừ trong tiếngViệt gồmcó kếthợp từnguyên cổ với hiệnđại, mởrộng nghĩangữ, tỉnhlược, hoặc thêm yếutố mới. Đâylà các dạng canhtân bảnđịahoá, tươngtự như với nhiều ngônngữ khác.

Thídụ:

• lịchsự 歷事 lìshì (HN ‘lịchthiệp’)
• sắcmàu 顏色 yánsè (HN ‘nhansắc’)
• tỉmỉ 仔細 zǐxì (HN ‘tửtế’)
• tệ 甚鄙 shènbì (HN ‘thậmtệ’)
• lẽsống 理想 líxiăng ‘lýtưởng’
• bênhvực 包庇 bāobì (HN ‘bênhvực’)
• ănnhậu 應酬 yìngchóu (HN ‘yếntiệc’)
• hiệnnay 現在 xiànzài (HN ‘hiệntại’)
• múarối 目偶戲 mù’ǒuqì (HN ‘múarối’)
• sâudâm 淫蟲 yínchóng (HN ‘dêxồm’)
• bahoa 大話 dàhuà (HN ‘ăntonóilớn’)
• hoatay 花手 huāshǒu (HN ‘khéotay’)
• khéotay 巧手 qiáoshǒu (HN ‘hoatay’)
• togan 大膽 dàdăn (HN ‘togan’)
• cảlũ 大伙 dàhuǒ (HN ‘cảđám’)
• bắtcóc 綁架 băngjià (HN ‘bắtcóc’)
• mặttrời 太陽 tàiyáng (HN ‘trờinắng’)
• chồmhổm 犬坐 quánzuò (HN ‘ngồikiểuchó’)
• hiếuthảo 孝順 xiàoshùn (HV ‘hiếuthuận’)
• suônsẻ 順利 shùnlì (HN ‘trólọt’)
• hoàicông 費工 fèigōng (HV ‘phícông’)
• chơigái 嫖妓 piāojī (HN ‘chơigái’)

Nhiều từ khác mởrộng nghĩangữ vượtkhỏi trườngnghĩa cũ của từvaymượn làmcho ngữnghĩa thứhai không tồntại trong từnguyên banđầu. Thídụ:

• caothấp 高低 gāodì (cao + thấp = ‘độcao’) → ‘thứhạng’
• nặngnhẹ 輕重 qīngzhòng (nhẹ + nặng = ‘trọnglượng’) → ‘khiểntrách’
• tonhỏ 大小 dàxiăo (to + nhỏ = ‘kíchthước’) → ‘thìthầm’
• trêndưới 上下 shàngxià (trên + dưới = ‘vịtrí’) → ‘tônti’
• xagần 遠近 yuănjìn (xa + gần = ‘khoảngcách’) → ‘khắpnơi’

B. Hoànhập và kếthợp

Mộtsố từ kếthợp cả âmđọc cổ và hiệnđại, hoặc phatrộn Hán‑Việt khẩungữ với Hán‑Việt quyphạm:

• xecộ (~ cỗxe) 車 chē ‘xe’
  • HV: xa
  • HN: xe
  • Âm cổ: 居 (SV cư, VS cộ)
  • Tổhợp: xe + cộ / cỗ + xe

• giờgiấc 時間 shíjiān ‘thờigian’
  • HV: thờigian
  • HN: thìgiờ 時晨 shíshén
  • HV: thờigiờ ← 時 shí + 時 shí
  • HN: giờnày 今兒 jīnr → HN giờnày / giờđây

• sứclực 力氣 lìqì ‘sứclực’
  • 力 lì → HV lực
  • Tổhợp: sức 力 + lực 力

• sinhđẻ 生育 shēngyù (HN ‘sinhđẻ’)
  • Sosánh 生產 shēngchǎn: HV sanhsản, HN sinhđẻ
  • 產 chǎn ~> [ sinh 生 + đẻ 生 ]
  • Hảinam 生 shēng = /te1/

• củacải 財產 cáichǎn (HN ‘củacải’)
  • 財 cái → SV tài
  • Tổhợp: của 財 + cải 財

C. Tạotừ bềnvững từ nguyênngữ có loạitừ đikèm

• (một) giấcmơ ← 一場夢 yī chăngmèng
• (một) bórau ← 一把菜 yī băcài
• (một) đoáhoa ← 一朵花 yī duǒhuā
• (một) cănphòng ← 一間房子 yī jiānfángzi

D. Tạotừ qua sandhi (hoàâm) và đồnghoá

• ănđòn 挨打 ǎidǎ
• ăntiền 贏錢 yínqián
• ănnhậu 應酬 yìngchóu
• ănnăn 慇恨 yīnhèn
• bỏphí 白費 báifèi
• bỏphiếu 投票 tóupiào
• bỏdấu 標調 biāodiào
• chođến 直到 zhídào
• đếnnỗi 至於 zhìyú
• hốihận 後悔 hòuhuǐ
• làmlại 再來 zàilái
• muavé 買票 mǎipiào

E. Tạotừ theo môthức sosánh

Nếu một từ Việt có gốc Hán, phảnnghĩa của nó thường cũng lấy từ cùng nguồn, tạothành cặptừ songâm:

• buồnvui 悲歡 bēihuān — ‘buồn + vui’ → ‘cảmxúc’
• caothấp 高低 gāodì — ‘cao + thấp’ → ‘độcao’
• nặngnhẹ 輕重 qīngzhòng — ‘nhẹ + nặng’ → ‘trọnglượng’
• khóccười 哭笑 kùxiào — ‘khóc + cười’ → ‘cảmứng’
• dàingắn 長短 chángduăn — ‘dài + ngắn’ → ‘độdài’
• gầymập 瘦肥 shòuféi — ‘gầy + mập’ → ‘hìnhdáng’
• tonhỏ 大小 dàxiǎo — ‘to + nhỏ’ → ‘kíchthước’
• trêndưới 上下 shàngxià — ‘trên + dưới’ → ‘tônti’
• sớmmuộn 早晚 zăowǎn — ‘sớm + muộn’ → ‘thờiđiểm’
• sốngchết 生死 shēngsǐ — ‘sống + chết’ → ‘hiệnhữu’

F. Lượcâm, tỉnhlược, corút, đồngbộ

Đôikhi tiếngViệt đồnghoá với một từ khác và giữlại một trong hai dạng. Trong nhiều trườnghợp, khi lượcâm xảyra ở cả hai ngônngữ, tiếngHán giữ dạng đơnâm cổ, còn tiếngViệt giữ dạng đơnâmtiết muộn hơn.

• 耳朵 ěrduō → lỗtai → tai
• 隱私 yǐnsī → riêngtư → riêng
• 黑暗 hēi’àn → tốităm → tối
• 應酬 yìngchóu → ănnhậu → nhậu
• 喉嚨 hóulóng → cổhọng → cổ
• 黃金 huángjīn → (kim)vàng → vàng
• 銅板 tóngbăn → đồngbạc → bạc

G. Ảnhhưởng từ các phươngngữ Hán

Hántự có nhiều âmđọc theo từng phươngngữ, tươngtự như tiếngViệt có Bắc–Trung–Nam. Nhiều từ Việt vìthế có nhiều biếnâm khácnhau, tuỳ kênh tiếpnhận.

Thídụ:

• BắcKinh: 啥 shá → HN gì, sao
• Đàiloan: 早 zăo → HN chào, sớm
• Phúckiến: /bat7/ → HN biết (HV minhbạch)
• Hảinam: [gai2mi5] → HN cáigì
• Thượnghải: 垃圾 [lᴀ2ɕi4] → HN rácrưới, rác

Các đặctrưng phươngngữ khác cũng đểlại dấuấn:

• Thanh thứhai tiếngViệt (tươngứng Thượngthanh 上聲) có độ tỵhoá thấp, giống Phúckiến/Triềuchâu.
• Hậutố Bắckinh ‑er 兒 phảnánh trong:
  • 明兒 míngr → HN mai
  • 娘兒 niángr → HN nạ
• Triềuchâu tỵhoá:
  • 羊 yáng [jẽ] → HN dê
  • 餠 bǐng [pjẽ] → HN bía, pía
• Phúckiến:
  • 囝 jiăn [kjã] → HN con
  • 檨 shé [swã] → HN soài

H. Ảnhhưởng thanhđiệu và phươngngữ

Các tươngứng thanhđiệu cũng phảnánh ảnhhưởng phươngngữ. Thídụ, hệthống thanhđiệu của Quanthoại Hồnam (như giọng Mao Trạch‑Đông) gợinhớ đến phươngngữ Huế. Tươngtự, các môthức âm tỵhoá trong các phươngngữ MânNam songhành với âmcuối tỵhoá của tiếngViệt.

Trong nghiêncứu này, Quanthoại đượcchọn làm đạidiện cho Hánngữ hiệnđại khôngchỉ vì tiệnlợi mà vì nó cungcấp một nềntảng hữuích cho sosánh. Việcsosánh cách biếnđổi ngữâm từ một nguồnchung trong Quanthoại và tiếngViệt giúp soisáng các pháttriển lịchsử của tiếngnói nhàquan. Điềunày không cónghĩa tiếngViệt chỉ vay từ Quanthoại, vì nhiều từvaymượn đến từ các phươngngữ Hán khác. Tuyvậy, có nhiều chứngcứ chothấy tiếngViệt hiệnđại có nhiều tươngđồng nổibật với Quanthoại, đặcbiệt là các phươngngữ vùng tâynam (Vânnam, Tứxuyên, Quảngtây, Hồnam, v.v.), cũngnhư với Bạchthoại 白話 trong các tiểuthuyết cổ điển.

Thídụ:

• 這 zhèi → đây, nầy, ni
• 那 nà, nèi → đấy, đó, nớ
• 早 zăo → chào
• 膝蓋 xīgài → đầugối
• 所以 suóyǐ → chonên
• 於是 yúshì → vìthế
• 陌生 mòshēng → lạlùng
• 生氣 shēngqì → tứcgiận
• 馬上 măshàng → mauchóng
• 起碼 qǐmă → ítra
• 體諒 tǐliàng → thalỗi
• 見諒 jiànliàng → xinlỗi
• 見過 jiànguò → chàohỏi
• 體會 tǐhuì → thấuhiểu

Các hìnhthức này thường xuấthiện như “âmngọng” của Quanthoại, được địnhhình bởi liênhệ khẩungữ và thóiquen dùngtừ.

I. Đọchiểu vănbản và tầnglớp lịchsử

Điềuthúvị là ngườiViệt trungbình thường khóhiểu vănbản tiếngNôm của thếkỷ XVII hơn là đọc Lục Đại Kinhđiển Tiểuthuyết Hán (từ thếkỷ XII trởđi). NgườiViệtnam học tiếngHán cóthể đọc và dịch các tácphẩm này khá dễdàng. Tươngtruyền rằng ngườiViệt nhậnbiết được 3.000 Hántự cơbản cóthể thưởngthức Tamquốcchí của La Quán-Trung, vì nhiều tổhợp trong cả hai ngônngữ được cấughép tạotừ cùng từnguyên.

J. Songhành phươngngữ thời NamHán

Một số phươngngữ NamHán cũng bảotồn các âm gần với tiếngViệt:

• 芒果 mángguǒ → Phúckiến /swã/ → HN soài (ss. 檨 shé)
• 舌 shě → QĐ /lei2/ → HN lưỡi (cf. 脷 lěi → HN lợi)
• 囝 jiān → Phúckiến [kẽ], Hảinamn [ke1] → HN con
• 羊 yáng → Triềuchâu [jẽ] → HN dê
• 耕 gēng → Triềuchâu [kẽ] → HN cày
• ‘biết’ → Hảinam /bat7/, PhúcKiến /paiʔ/, Hạmôn /bat/ → HN biết
• 生 shēng → Hảinam /te1/ → HN đẻ
• 屙 ē → QĐ /o5/ → HN ỉa (cf. HN ốm)
• 屌 diào → QĐ /tjew3/ → HN đéo

Những thídụ này phảnánh tầngthấp nhất của tiếngViệt, nơi các từnguyên BáchViệt còn tồntại. Một số là vaymượn đẳngngữ; số khác là kếtquả songhành của biếnđổi ngữâm.

K. Các từnguyên songhành trong từvựng hằngngày

• thấy ← 睇 dì (QĐ /tej3/)
• đụng ← 碰 pèng
• bàntay ← 手板 shǒubăn
• bànchân ← 腳板 jiăobăn
• mò (~ sờ, mó) ← 摸 mó
• chạy ← 走 zǒu [cf. 去 qù → đi]
• dù ← 要 yào (‘nếu’)
• đừng ← 甭 péng (Bắckinh)
• mai ← 明兒 mínr (Bắckinh)
• nay ← 今兒 jīnr (Bắckinh)
• luônluôn ← 老老 láoláo (Bắckinh)
• gàtrống ← 雞公 (Hảinam/Phúckiến/QĐ cổ)
• gàmái ← 雞母 (Hảinam/Phúckiến/QĐ cổ)
• cùlét (Hảinam /ka2lɛt7/) = thọclét, chọccười ← 逗笑 dòuxiào

Các thídụ này rấtnhiều và xứngđáng được phântích từng dòng thayvì chỉ liệtkê.

L. Ghi chú phươngpháp

Trong thời hiệnđại, các nhàngônngữ học cóthể dùng cơsởdữliệu để hệthốnghoá dữliệu thô, vượttrội sovới phươngpháp truyềnthống. Ngữâm lịchsử tiếngViệt đòihỏi nắmvững nhiều giaitầng biếnđổi, từ tiếng Háncổ đến Hán hiệnđại và Việt.

Việcdùng các từ chịu ảnhhưởng mạnh của Hánngữ để xáclập quanhệ họhàng vẫncòn gây tranhluận. Một số chorằng chỉ “từcơbản” mới cógiátrị, loạibỏ từvay, ngữpháp, và ngữâm. Tuyvậy, nhiều “từcơbản” này thựcchất đồngnguyên với Hán‑Tạng (xem Tươngứng Việt–Hán‑Tạng).

Như Nguyễn Ngọc San (1993) nhậnxét, tiếngViệt hiệnđại pháttriển từ nềntảng được địnhhình 1.000 nămtrước, khi âm Hán‑Việt hìnhthành từ Hán‑Trungcổ. Hánvăn, ngônngữ triềuđình, và khẩungữ đều gópphần, đivào tiếngViệt ở các thờiđiểm khácnhau — điềunày được ghinhận bởi Haudricourt (1961), Starostin, Wang Li, Nguyễn Tài‑Cẩn, v.v.

Cao Xuân Hạo (2001) còn chorằng khôngcó “từ thuầnViệt” theo nghĩa tuyệtđối, vì ngay cả yếu tố Việt‑Mường và Môn‑Khmer cũng cùng tồn tại với ảnhhưởng Hán ápđảo. Nếu loạibỏ yếutố Hán, cònlạigì là “lõi” của tiếngViệt? Về từvựng, hơn 90% có nguồn Hán, dù consố này dựatrên thốngkê từđiển chứ khôngphải tầnsuất. Dù tỷlệ chínhxác rasao, chứngcứ chothấy tiếngViệt về bảnchất vẫnlà Hán‑Việt.

Từ gócđộ từđiểnhọc, với từmục đầyđủ và quyluật ngữpháp‑ngữâm vữngchắc gắnvới Hán‑Tạng và từnguyên Hán, cóthể hìnhdung việc biênsoạn một bộ từđiển tiếngViệt hoànchỉnh đầutiên.

Kếtluận

• Từnguyên vaymượn không được tiếpthu thụđộng mà được bảnđịahoá chủđộng.
• TiếngViệt chothấy cách biếnđổi ngữâm và sángtạo ngữnghĩa hộitụ để tạora một lớp từvựng “Việthoá” độcđáo.
• Việc thựctập các quátrình này soisáng cả quyluật phổquát của biếnđổi ngữâm lẫn óc sángtạo vănhóa của ngườiViệt.

Bảnđịahoá và canhtân chothấy từnguyên Việt khôngchỉ phảnánh ngữâm Hán mà là một quátrình linhhoạt, nơi tiếngViệt táicấutạo từnguyên ngoạilai thành bảnsắc nộitại.

Sáchthamkhảo

Alves, M. J. (2008). Sino‑Vietnamese grammatical vocabulary and sociolinguistic conditions for borrowing. Australian National University. Retrieved from https://openresearch-repository.anu.edu.au

Alves, M. J. (2017). Identifying early Sino‑Vietnamese vocabulary via linguistic, historical, archaeological, and ethnological data. Bulletin of Chinese Linguistics, 10(1), 1–28. https://doi.org/10.1163/2405478X-01001001

Baxter, W. H. (1992). A handbook of Old Chinese phonology. Berlin: Mouton de Gruyter.

Haudricourt, A. G. (1954). De l’origine des tons en vietnamien. Journal Asiatique, 242(1), 69–82.

Karlgren, B. (1945). The Book of Odes: Chinese text, transcription, and translation. Stockholm: Museum of Far Eastern Antiquities.

Lanneau, G. (2025). A re‑examination of regular, unique and unusual Sino‑Vietnamese initial features (Doctoral dissertation). University of Washington. Retrieved from https://digital.lib.washington.edu

Maspero, H. (1912). Études sur la phonétique historique de la langue annamite: Les initiales. Paris: Imprimerie Nationale.

Nguyễn Ngọc San. (1993). Từ Hán Việt. Hà Nội: Nhà xuất bản Giáo dục.

Nguyễn Tài Cẩn. (1979). Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán Việt. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.

Phan, J. (2013). Lacquered words: The evolution of Vietnamese under Sinitic influences from the 1st century BCE through the 17th century CE (Doctoral dissertation). Cornell University. Retrieved from https://ecommons.cornell.edu

Pulleyblank, E. G. (1991). Lexicon of reconstructed pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese, and Early Mandarin. Vancouver: University of British Columbia Press.

Võ, K. H. (2021). Changes in Vietnamese language from globalization and localization. EJS, Thu Dau Mot University, 1(2), 45–56. https://doi.org/10.37550/tdmu.EJS/2021.02.204

Wikipedia contributors. (n.d.). Sino‑Vietnamese vocabulary. In Wikipedia. Retrieved November 19, 2025, from https://en.wikipedia.org/wiki/Sino-Vietnamese_vocabulary