Phéploạisuy về Từnguyên TiếngViệt

Tómtắt Biếnđổi Ngữâm từ Hán sang Việt

Nguồn từnguyên tiếngViệt chothấy cách các từ gốcHán được chuyểnhóa thành một khônggian ngữâm sángtạo và đặcthù. Bàiviết này khảosát các môthức biếnđổi ngữâm đã địnhhình nên từnguyên Việt có xuấtxứ Hán. Nó nhấnmạnh rằng các tươngứng cóquytắc cùng tồntại với những kếtquả bấtquytắc, sinhra các cặptừ songđôi, các dạng rútgọn, và những mởrộng nghĩangữ mới. Từnguyên tiếngViệt hiệnlộ như một tầngnguồn gồm nhiều lớp: Hán-Việt quyphạm, Hán-Việt khẩungữ, trộnlẫn với các lớp Môn-Khmer và NamÁ, cùng những đónggóp vùngmiền khác. Qua nhiều thếkỷ tiếpxúc Hán, chođến các giaiđoạn bảnđịahoá hiệndại, tiếngViệt đã nộiđịahoá các gốcHán vào hệthống ngữâm và nghĩangữ riêng, vừa tuântheo nguyêntắc phổquát của biếnđổi ngữâm, vừa thểhiện sức sángtạo vănhóa độcđáo.

Dựa trên chứngcứ đốichiếu ngữâm, bài phântích chỉrarằng các tươngứng cóquytắc cùng tồntại với những kếtquả bấtquytắc, pháisinhra các cặptừ songđôi, các dạng rútgọn, và những mởrộng trường ngữnghĩa. Cáchtiếpcận này đặt tiếngViệt trong bốicảnh rộnghơn của các môthức biếnđổi ngữâm thuộc họ HánTạng, đồngthời nhấnmạnh các thíchứng ngữâm đặcthù của tiếngViệt.

Từnguyên tiếngViệt cóthể được hiểunhư một tầngnguồn nhiều lớp:

• Hán-Việt: các dạng vaymượn vănbản cóquytắc từ tiếngHán Trungcổ.
• Hán-Việt khẩungữ: các dạng vaymượn bấtquytắc, phươngngữ, hoặc thuộc lớp BáchViệt.
• Môn-Khmer và NamÁ: các sốtừ, từ chỉ quanhệ thânthuộc, và từvựng sinhhoạt.
• Nguồn vùngmiền khác: các đónggóp Mãlai, Thái, và Chăm.

Cáchtiếpcận này nhấnmạnh rằng từnguyên tiếngViệt khôngthể quyvề một nguồn duynhất mà phảiđược nhìnnhận như sựhộitụ của nhiều dòngchảy ngônngữ.

Vượtlên sựtươngđồng của vôsố từ cơbản giữa tiếngViệt và tiếngHán, sựpháttriển lịchsử của tiếngViệt đã chịu ảnhhưởng sâuđậm từ Hánngữ. Từ thếkỷ I trướccôngnguyên, khi đất Việtcổ (Giaochỉ) bị caitrị như một quậnhuyện của triều nhàHán, chođến nhiều thếkỷ tiếpxúc liêntục, ảnhhưởng này vẫn khôngngừng và còn hiệnrõ đếnnay. Ảnhhưởng vănhóa Hán cũng đểlại dấuvết trong hầuhết các lĩnhvực của tiếngViệt, hiệnrõnhất trong hệthống từ chỉ quanhệ thânthuộc, nơi thứbậc giatộc được biểuhiện bằng các hìnhthức hầunhư đồngnhất với Hánngữ.

Vìvậy, bàiviết này trìnhbày một tómtắt về các môthức biếnđổi ngữâm từ Hán sang Việt. Trong khi các dạng HánViệt thường tuân theo các tươngứng cóquytắc bắtnguồn từ tiếngHán Trungcổ, các dạng HánViệt khẩungữ lại lệchchuẩn do truyềntụng bấtquytắc, lỗilầm ngônngữ, hoặc táidụng nghĩangữ. Những bấtquytắc này chothấy cách nănglực ngônngữ, tầnsuất sửdụng, và phépvậnhành tươngtự để sinhra các cặptừ đồngnguyên songđôi, các dạng rútgọn, và những sángtạo mới.

I) Biếnđổi ngữâm trong một quátrình phổquát

Biếnđổi ngữâm là lực tácđộng rộngkhắp trong lịchsử ngônngữ. Nó vậnhành trong mọi ngônngữ, táicấutrúc ngữâm, nghĩangữ, và ngữpháp. TiếngViệt là một trườnghợp điểnhình: qua gần một thiênniênkỷ tiếpxúc Hán, các từgốc vaymượn được thíchứng vào hệthống ngữâm và ngữnghĩa riêng. Không ngônngữ nào chịu đứngyên; mọi cộngđồng ngônngữ đều trảiqua những chuyểndịch dầndần về phátâm, thanhđiệu, và nghĩangữ.

Trong tiếngViệt, những chuyểndịch này hiệnrõ nhất trong quátrình thíchứng gốcHán. Các dạngtừ HánViệt thường tuân theo các tươngứng ngữâm cóquytắc từ tiếngHán Trungcổ, trongkhi các dạng HánViệt khẩungữ lại lệchchuẩn do truyềntụng bấtquytắc, lỗi phátâm, hoặc tái địnhnghĩa từvựng. Những bấtquytắc này chothấy sựbiếnđổi ngữâm vừa cóhệthống vừa sángtạo, pháisinhra các cặp từ đồngnguyên songđôi, các dạng rútgọn, và những sángtạo làmphongphú từvựng.

Để hiểurõ các quátrình này, khôngthể chỉ dựavào các bảng đốichiếu một‑đối-một mà phải theodõi các môthức tầnsuất, tươngtự, và cách trẻem tiếpthu vốn chiphối những biếnđổi. TiếngViệt, được hìnhthành qua gần một thiênniênkỷ tiếpxúc với tiếngHán, đã địaphươnghoá các gốcHán vào hệthống ngữâm và nghĩangữ riêng. Kếtquả là một ngônngữ vừa tuântheo nguyêntắc phổquát của biếnđổi ngữâm, vừa thểhiện sức sángtạo vănhóa đặcthù.

A. Phép biếnđổi ngữâm phổquát trong từnguyên tiếngViệt

Qua sochiếu các quátrình này, ta thấyrằng tiếngViệt khôngchỉ thụđộng tiếpthu từvựng Hán mà còn táicấutrúc chúng theo các môthức ngữâm và vănhóa bảnđịa. Kếtquả là một từvựng nhiều tầnglớp, nơi biếnđổi ngữâm cóquytắc cùng tồntại với sựsángtạo địaphương – một phépbiếnđổi ngữâm phổquát làm sángtỏ cả cơchế ngônngữ lẫn óc sángtạo vănhóa của ngườinói.

Mộtcách nhậndiện các đặctính Hán trong từnguyên Việt là thôngqua phươngpháp tươngtự. Cáchtiếpcận này dựatrên các nguyêntắc tươngtự cúpháp và từvựng trong ngônngữlịchsử, nhưng được điềuchỉnh để khaithác kho tưliệu HánViệt đã được chuẩnhoá và phânloại trong lãnhvực nghiêncứu Việtngữ. Các chuyêngia phươngTây đã từlâu dùng các phươngpháp này, nhưng ởđây trọngtâm là các dạngtừ Hán-Việt khẩungữ như những sảnphẩm của tráođổi ngữâm. Những tráođổi này phảnchiếu các môthức biếnđổi ngữâm trong Hán-Việt quyphạm, vốnđã ănrễ và chiếmưu thế trong từvựng tiếngViệt.

B. Tómtắt các môthức biếnđổi ngữâm từ Hán sang Việt

Trong các phần tiếptheo, nhằm tìmkiếm các từnguyên khảdĩ, chúngta sẽ phântích cách các biếnđổi ngữâm cụthể hìnhthành và chúng héllộ điềugì về sự xácnhận từnguyên Hán-Việt khẩungữ.

Cáchtiếpcận này khảosát cả các tươngứng cóquytắc lẫn bấtquytắc. Dù trọngtâm là từnguyên HánViệt, phươngpháp này cóthể mởrộng sang các ngữhệ khác. Trong phạmvị bàiviết, tácgiả tậptrung vào các yếutố Hán đã thấm vào tiếngViệt hiệnđại, nhậnbiết được là các từnguyên khảdĩ ở cả hai lớp hạtầng và thượngtầng.

Dựatrên khung phântích này, và để tiếptục khámphá các từnguyên khảdĩ đã nêu ở những nghi6ncứu khác, tácgiả sẽ tómtắt lại các môthức biếnđổi ngữâm phổbiến nhất được nhậndiện trong toànbộ khảosát này.

II) Các môthức biếnđổi ngữâm trong tiếngViệt

Biếnđổi ngữâm trong tiếngViệt phảnánh cả các tươngứng cóquytắc của lớp Hán‑Việt quyphạm lẫn các bấtquytắc của lớp Hán‑Việt khẩungữ. Các môthức này chothấy cách các từ gốcHán được bảnđịahoá vào hệthống ngữâm và nghĩangữ Việt, sinhra các cặptừ đồngnguyên songđôi, các dạng rútgọn, và những sángtạo vẫncòn tiếptục địnhhình ngônngữ hômnay.

A. Biếnđổi cóquytắc và bấtquytắc

1. Biếnđổi cóquytắc

Đây là các tươngứng dựđoán được, bắtnguồn từ tiếngHán Trungcổ (MC), như: phụâm hữuthanh → thanhđục, phụâm vôthanh → thanhtrong.

Biếnđổi cóquytắc là các tươngứng ngữâm cóthể tiênđoán giữa TrungcổHán và âmđọc Hán‑Việt. Đây là các dạng vaymượn “họcthuật”, truyềntụng qua vănbản, được bảotồn cóhệthống.

• Thanhđiệu:
  • Phụâm hữuthanh trong MC → thanhđục trong tiếngViệt.
  • Phụâm vôthanh → thanhtrong.
  • Thídụ: 中 zhōng (MC hữuthanh) → HV trung (thanhđục).
• Âmcuối của vần:
  • MC /‑wŋ/ → tiếngViệt /‑ông/. Thídụ: 東 dōng → đông.
• Phụâm đầu:
  • MC /k‑/ → tiếngViệt /c‑, k‑/. Thídụ: 高 gāo → cao.

Các biếnđổi này có tínhhệthống: nắmđược quytắc thì cóthể dựđoán dạngtừ biếnđổi Hán‑Việt. Vìvậy Hán‑Việt thườngđược môtả như một “tấmgương ngữâm” của tiếng Hán Trungcổ.

2. Biếnđổi bấtquytắc

Đây là các dạng Hán‑Việt khẩungữ (Hán-Nôm, ‘Sinitic‑Vietnamese’) lệchchuẩn do sựtươngđồng, lỗi nghe/nói, hoặc ảnhhưởng hạtầng NamÁ. Chúng đivào tiếngViệt qua sinhoạt, tiếpxúc phươngngữ, hoặc ảnhhưởng nền.

• Sựtươngđồng:

Dạng vaymượn được táicấu theo môthức Việt. Thídụ: 孝順 xiàoshùn → hiếuthảo. Thay vì giữ thuận, tổhợp được tách thành hiếu + thảo, khiến thảo mang thêm sắcthái đứctính.

• Lỗinghe / lỗiphátâm:

Ngườinói sinhoạt đơngiảnhoá hoặc nghesai âm tiếngHán. Thídụ: 順利 shùnlì → suônsẻ. Dạng khẩungữ thuhẹp ngữâm-ngữnghĩa thành “trótlọt”, lệchkhỏi âm quyphạm thuậnlợi.

• Ảnhhưởng hạtầng NamÁ (giảđịnh BáchViệt):

Cấutrúc ngữâm NamÁ táiđịnhhình âmHán. Thídụ: 痛 tòng → đau. Dạng Hán‑Việt thống giữ MC, nhưng đau phảnánh xuhướng NamÁ: lượcbỏ vầncuối trònmôi.

• Ýnghĩa của sự phânbiệt này:

Biếnđổi cóquytắc phảnánh “trục đườngdẫn ngữâm” từ tiếngHán Trungcổ → Hán‑Việt. Biếnđổi bấtquytắc phảnánh cách ngườinói thậtsự thíchứng từvựng trong sinhoạt, sinhra cặptừ đồngnguyên songđôi, chuyểndịch ngữnghĩa, và sángtạo từvựng mới.

Hai loại biếnđổi này cùng minhhoạ nghịchlý Sturtevant: biếnđổi cóquytắc sinh ra bấtquytắc; tươngtự, biếnđổi bấtquytắc lại sinhra quytắc.

Bảng 1 – Biếnđổi ngữâm cóquytắc và bấtquytắc trong tiếngViệt

Loạibiếnđổi	Địnhnghĩa	Thídụ (Hán → Việt)	Ghichú
Cóquytắc	Tươngứng dựđoán được, bắtnguồn từ tiếngHán Trungcổ; các dạng vaymượn họcthuật (Hán‑Việt).	中 zhōng → trung (thanhđục)	Phụâm hữuthanh trong MC → thanhđục trong tiếngViệt.
		東 dōng → đông	Vần MC ‑wŋ → tiếngViệt ‑ông.
		高 gāo → cao	MC k‑ → tiếngViệt c‑/k‑.
Bấtquytắc	Vaymượn sinhoạt (Hán‑Việt khẩungữ). Lệchchuẩn do tươngtự, lỗi nghe/nói, hoặc ảnhhưởng hạtầng NamÁ.	孝順 xiàoshùn → hiếuthảo	Tách nghĩa: hiếu + thảo; thảo mang thêm sắcthái đứctính.
		順利 shùnlì → suônsẻ	Lỗinghe; nghĩangữ thu hẹp thành “trót lọt”, lệch khỏi thuậnlợi.
		痛 tòng → đau	Ảnhhưởng NamÁ: lượcbỏ vầncuối trònmôi; thống giữ dạng MC, đau là dạng khẩungữ.

Điểmchính

• Biếnđổi cóquytắc = trục ngữâm cóhệthống → phảnxạ dựđoán được.
• Biếnđổi bấtquytắc = thíchứng thựctế → cặptừ songđôi, chuyểndịch nghĩangữ, sángtạo mới.

Cảhai cùng minhhoạ môhình nghịchlý Sturtevant: biếnđổi cóquytắc sinh ra bấtquytắc, còn tươngtự lại sinhra quytắc.

Khi tìmkiếm từnguyên khảdĩ của một từ tiếngViệt, cần lưuý rằng, bêncạnh các tươngứng đãđược xáclập, các môthức biếnđổi bấtquytắc giữa tiếng Hán và Việt cũng cóthể xuấthiện. Những bấtquytắc này cóthể ảnhhưởng đến bấtkỳ thànhphần nào của âmtiết – phụâm đầu, âmđệm bánnguyênâm, vần, hoặc âmcuối – hoặc kếthợp nhiều vịtrí cùnglúc. Các quátrình này diễnra theo thờiđại, từngbướcmột, và dầndần tạonên các chuyểndịch ngữâm cóhệthống trong toànbộ kho từ đơnâm. Trong mộtsố trườnghợp, âmcuối của âmtiết biếnđổi mà khôngcòn liênhệ trựctiếp với dạng gốctừ: cả âmtiết cóthể bị lượcbỏ, với mọi phụâm đều mấtđi – một hiệntượng được ghinhận rõ trong chuyểndịch từ tiếngHán Trungcổ sang Quanthoại sơkỳ.

B. Nguyêntắc tầnsuất

• Từ có tầnsuất cao thường bị rútgọn hoặc đơngiảnhoá. Thídụ:
  • 中華 Zhōnghuá (Trunghoa) → trung (中 zhōng) trong khẩungữ.

Biếnđổi ngữâm cũng vậnhành đồngthời trong nộibộ một ngônngữ, theo những môthức tươngtự với thóiquen ngônngữ của một cộngđồng nhỏ. Như đã thảoluận ở những nghiêncứu khác, các chuyểndịch nộibộ này gồm các cặp thayđổi như {tr‑ ~ ch‑}, {ch‑ ~ g‑}, {l‑ ~ r‑}, {n‑ ~ l‑}, {‑n ~ ‑ng}, {‑nh ~ ‑ng}, {‑t ~ ‑k}, và nhiều cặp khác. Các môthức này cóthể ápdụng cho các từ Hán‑Việt khẩungữ được giảđịnh là có nguồngốc Hán, giúp táidựng các pháttriển tươnghỗ trong giaiđoạn tiếpxúc sớm. Hai thídụ tiêubiểu:

• /krong/* (Tiền-Việt) sông ~ MC /kong/ ~ 江 jiāng ~ HV giang
  [Môthức: {kr‑ ~ s‑}, {kr‑ ~ k‑}, {k‑ ~ j‑}, {j‑ ~ gi‑}, {gi‑ ~ s‑}, {j‑ ~ s‑} || cf. 刊 kán: HV san ‘remove’ ]
• /kro/* (Tiền-Việt) chó ~ MC /kjəw/ ~ 狗 gǒu ~ HV cẩu ~ HN cầy
  [Môthức: {kr‑ ~ ch‑}, {kr‑ ~ k‑}, {k‑ ~ ch‑} || Ss. 砍 kǎn: HN chặt ‘chop’]

Những thídụ này chothấy rằng các tươngứng bấtquytắc vẫn cóthể dẫnđến các liênhệ từnguyên hợplý.

Cần nhấnmạnh rằng các môthức biếnđổi ngữâm là vôhạn. Danhsách ởđây chỉ tâptrung vào các tráođổi giữa Hán và Hán‑Nôm khẩungữ, đặcbiệt là các dạng bấtquytắc; các thídụ Hán‑Việt quyphạm đượcgiữ ở mức tốithiểu. Trên thựctế, nếu cóthể hìnhdung một môthức bấtquytắc hợplý, thì rất cóthể nó từng xảyra trong lịchsử. Nhiều tươngứng hiểnnhiên (như {x‑ ~ h‑}, {zh‑ ~ gi‑}, {j‑ ~ k‑}, {g‑ ~ k‑}, {q‑ ~ nh‑}, {sh‑ ~ nh‑}) khôngđược lặplại ởđây vì đã quá quenthuộc với giới chuyêngia.

1. Các môthức biếnđổi phụâm đầu cóquytắc

Dướiđây là một số môthức áp dụng cho phụâm đầu giữa hai ngônngữ, theo cả hai chiều:

(a) MC Initials > HV Initials

• p > t
• b > t
• t > t
• d > t
• s > s
• z > s
• s > s
• ts > ts
• dz > ts
• ts > s

Nghĩa là: các quytắc chiphối biếnđổi từ tiếng Hán Trungcổ sang Hán‑Việt (và Hán‑Nôm khẩungữ) trước thếkỷ X cũng ảnhhưởng đến mọi từdạng thẩmthấu Hán → Việt từđóđếnnay. Đồngthời, các quytắc nộibộ cũng vậnhành theo cùng môthức trong một ngônngữ, kểcả âmtiết và thanhđiệu.

(b) MC Initials > VS initials

• b > m
• b > v
• ch > th
• d > nh
• đ > d
• đ > n
• k > g
• kj > gi
• l > j
• l > n
• l > nh
• l > r
• l > w
• m > b
• n > l
• p > b
• ph > b
• r > nh
• s > t
• sh > th
• t > đ
• tr > ch
• zh > ch
• zh > gi, v.v.

Sựhoànhập của ítnhất 41 phụâm đầu tiếngHán Trungcổ vào 20 phụâm đầu Annam thếkỷ X chothấy hệthống Annam đã hìnhthành đầyđủ các loại thanhđiệu dẫnxuất vào thờiđiểm đó (Nguyễn Ngọc San, Sđd., tr. 72). Kếtluận này tháchthức giảthuyết pháisinh thànhhình thanhđiệu của Haudricourt như đã thảoluận trước.

2. Các môthức biếnđổi ngữâm và từvựng minhhoạ

(a) Biếnđổi ở vịtrí phátâm lâncận

• ān 唵 → ăn ‘eat’
• bāo 抱 → bồng ‘embrace’
• bāo 包 → bọc ‘wrap’
• biān 邊 → bên ‘side’
• bǐng 餅 → bánh ‘cake’
• dà 大 → to ‘big’
• diăo 屌 → đéo ‘curse’
• dēng 燈 → đèn ‘light’
• dé 德 → tốt ‘kindness’
• fén 粉 → phở ‘noodle’
• fèn 噴 → phun ‘sprinkle’
• gān 幹 → cạn ‘driedup’
• gé 割 → cắt ‘cut’
• gēn 根 → gốc ‘root’
• guài 乖 → giỏi ‘good’
• hăi 海 → khơi ‘ocean’
• hăo 好 → hay ‘good’
• hóu 喉 → cổ ‘neck’
• hù 戶 → cửa ‘door’
• hú 虎 → cọp ‘tiger’
• jiāng 將 → sẽ ‘will’
• jìn 近 → gần ‘nearby’
• jǐn 僅 → gắng ‘industrious’
• káng 扛 → khiêng ‘carry’
• kū 枯 → khô ‘dry’
• kù 哭 → khóc ‘weep’
• kuài 膾 → gỏi ‘meatsalad’
• lăn 懶 → lười ‘lazy’
• liáng 良 → lành ‘benign’
• lěng 冷 → lạnh ‘cold’
• líng 靈 → thiêng ‘sacred’
• líng 伶 → lanh ‘witty’
• líng 零 → lẻ ‘miscellaneous’
• lǜ 慮 → lo ‘worry’
• luò 落 → lạc ‘peanut’
• luò 烙 → là ‘toiron’
• luó 羅 → lưới ‘net’
• lóng 籠 → lồng ‘cage’
• nèn 嫩 → non ‘immature’
• shí 食 → xơi ‘eat’
• shùn 順 → suônxuôi ‘smoothly’
• sì 撕 → xé ‘tear’
• sòu 嗽 → súc ‘rinse’
• tiān 添 → thêm ‘add’
• tè 特 → đực ‘male’
• tòng 痛 → đau ‘pain’
• tóng 銅 → thau ‘copper’
• tóng 彤 → đỏ ‘red’
• tóu 頭 → đầu ‘head’
• tuǐ 腿 → đùi ‘thigh’
• tuì 推 → đẩy ‘push’
• wèi 熨 → ủi ‘iron’
• wěi 萎 → úa ‘wither’
• xiá 遐 → xa ‘faraway’
• cūn 村 → xóm ‘village’
• yán 沿 → ven ‘edge’
• zàng 髒 → chôn ‘bury’
• zăo 早 → chào ‘hello’
• zhăi 窄 → chật ‘tight’
• zhōu 粥 → cháo ‘porridge’
• zǒu 走 → chạy ‘run’

(b) Môthức { ¶ l‑ ~ S‑ }

• lán 藍 → chàm ‘indigo’
• láng 郎 → chàng ‘man’
• làng 浪 → sóng ‘wave’
• lěi 磊 → sõi ‘pebble’
• lèng 愣 → sửng ‘stunted’
• lì 力 → sức ‘strength’
• lián 蓮 → sen ‘lotus’
• liàng 亮 → sáng ‘bright’
• luó 螺 → sò ‘clam’
• luó 羅 → chài ‘netting’

Reverse:

• cháng 常 → luôn ‘often’
• jià 駕 → lái ‘drive’
• jí 級 → lớp ‘level’
• jǐu 久 → lâu ‘longago’
• jiăn 撿 → lượm ‘pick’
• jìng 靜 → lặng ‘quiet’
• qián 潛 → lén ‘secretly’
• qǔ 取 → lấy ‘get’
• qīn 侵 → lấn ‘invade’
• shàng 上 → lên ‘ascend’
• shě 舌 → lưỡi ‘tongue’
• xiáng 翔 → lượn ‘glide’
• xiāng 鄉 → làng ‘village’
• xīn 心 → lòng ‘heart’
• zhuăn 轉 → lăn ‘roll’
• 寂寞 jìmò → lẻloi ‘lonely’
• 搜索 sōusuǒ → lụcsoát ‘search’
• 冷寂 lěngjì → lạnhlẽo ‘deserted’

(c) Môthức { ¶ S‑ ~ r‑ }

• cài 菜 → rau
• chóu 愁 → rầu
• chū 出 → ra
• jiān 煎 → rán
• jiān 間 → rảnh
• jǐu 酒 → rượu
• qián 閒 → rãnh
• shě 蛇 → rắn
• suò 縮 → rút
• sēn 森 → rậm
• shú 熟 → rục
• shán 擅 → run
• shàn 善 → rành
• shòu 瘦 → ròm
• xǐ 洗 → rửa
• xiāng 箱 → rương
• xū 鬚 → râu
• xū 婿 → rể
• zhèn 震 → rung
• zhòu 咒 → rủa
• zhào 照 → rọi

(d) Môthức { ¶ S‑ ~ T‑ }

• cā 擦 → thoa
• chá 茶 → trà
• chí 匙 → thìa
• chí 遲 → trễ
• chí 池 → đìa
• chǒu 丑 → trâu
• chòu 臭 → thúi
• qù 去 → đi
• qiān 籤 → tăm
• qián 前 → trước
• shì 試 → thử
• shāo 燒 → đốt
• shēng 生 → đẻ
• shī 師 → thầy
• shí 石 → đá
• sī 絲 → tơ
• suí 隨 → theo
• suì 歲 → tuổi
• suàn 蒜 → tỏi
• xiān 鮮 → tươi
• zhàn 站 → đứng
• zhōu 舟 → tàu
• zhú 箸 → đũa
• zhuàng 撞 → tông
• zú 足 → đủ
• zuǒ 左 → trái
• zhuī 追 → đuổi

Reverse { ¶ T‑ ~ S‑ }:

• diè 爹 → cha
• dòu 逗 → chọc
• tă 踏 → chà
• tă 塌 → sập
• tào 套 → sáo
• tiáo 條 → sợi
• tuì 推 → suy
• 談話 tánhuà → chuyệntrò
• 衰退 shuāituì → suythoái

(e) Môthức { ¶ l‑ ~ r‑ }

• lián 廉 → rẽ
• liàn 練 → rèn
• lián 簾 → rèm
• lí 離 → rời
• liè 冽 → rét
• liăo 了 → rồi
• lóng 龍 → rồng
• luò 落 → rớt
• luó 籮 → rỗ
• líng 齡 → răng
• lìng 另 → riêng
• líng 伶 → ranh
• lòu 漏 → rỏ
• luàn 亂 → rộn
• lín 林 → rừng
• 隆重 lóngzhòng → rìnhrang
• 垃圾 lāji → rác

Reverse:

• răn 染 → lây
• rèng 扔 → liệng
• róng 溶 → loãng
• róu 糅 → lộn
• rú 女 → lứ
• 牙肉 yáròu → (răng)lợi
• 炸肉 zhàròu → (chả)lụa

(f) Môthức { ¶ p‑ (b‑) ~ t‑ (d‑) }

• bèi 卑 → tệ
• bēi 俾 → tỳ
• běn 本 → thân
• béng 甭 → đừng
• biàn 便 → tiện
• biān 偏 → thiên
• biăo 婊 → đĩ
• bī 比 → tỳ
• bì 必 → tất
• bì 鼻 → tỵ
• bì 幣 → tệ
• bō 鉢 → tô
• pī 匹 → thất
• piāo 嫖 → đéo
• biànmì 便密 → táobón
• bēnbō 奔波 → tấttả
• dào 道 → bảo
• tóu 投 → bầubỏ
• tòu 偷 → bợ
• tàng 燙 → bỏng
• tú 涂 → bôi
• 浪蕩 làngdàng → longbong
• 肚子 dùzi → baotử

(g) Pattern { ¶ y‑ ~ b‑ (p‑) }

• yăo 舀 → bới ‘scoop up’
• yóu 郵 → bưu ‘postal’
• yōu 右 → phải ‘right’
• yóu 由 → bởi ‘by’
• yóu 柚 → bưởi ‘pomelo’
• yóu 游 → bơi ‘swim’
• yǐng 影 → bóng ‘shadow’

3. Các thídụ bổsung về các chuỗi biếnđổi ngữâm liênhoàn

Trên thựctế, vượtlên các tráođổi thôngthường đã nêu, còn vôsố môthức khác cóthể nhậndiện. Về nguyêntắc, bấtkỳ âm nào cũng cóthể chuyểndịch thành âm khác, kếtquả của các biếnđổi kếtiếpnhau theo thờigian như một phảnứng dâychuyền chậmrãi. Những chuyểndịch này thường bắtđầu từ sự trôinổi ngữâm, rồi được củngcố bởi thíchứng địaphương và, đôi khi, bởi sựmôphỏng khôngchuẩn. Tuynhiên, dù biếnđổi linhhoạt, trong nhiều trườnghợp dạnggốc vẫn cóthể nhậnra, khôiphục từ bềmặt âmthanh.

(a) Hoánđổi ngữâm:

• bīng 兵 → lính ‘soldier’
• bēi 杯 → ly ‘glass’
• bài 拜 → lạy ‘kowtow’
• chéng 承 → (thặng)nâng ‘raise’
• dă 打 → đánh ‘strike’
• fēn 分 → phút ‘minute’
• fěn 粉 → bột ‘flour’
• fēng 風 → giông ‘windstorm’
• fèng 奉 → dâng ‘submit’
• fù 富 → giàu ‘rich’
• kuài 快 → vui ‘happy’
• kuài 塊 → cục ‘piece’
• kuài 膾 → gỏi ‘minced meat salad’
• kuì 饋 → quà ‘gift’
• huǒ 火 → lửa ‘fire’
• huà 話 → nói ‘talk’
• huò 貨 → đồ ‘goods’
• huó 活 → việc ‘work’
• líng 靈 → thiêng ‘sacred’
• mín 民 → dân ‘people’
• miăo 秒 → giây ‘second’
• rěn 忍 → nhịn ‘put up with’
• rù 入 → vô ‘enter’
• rǔ 乳 → vú ‘breast’
• réng 仍 → vẫn ‘still’
• rèng 扔 → quăng ‘throw away’
• ràng 讓 → nhường ‘yield’
• qīng 輕 → nhẹ ‘light’
• shòu 受 → chịu ‘endure’
• tā 他 → nó ‘he’
• tàng 燙 → nóng ‘hot’
• tăng 躺 → nằm ‘lying’
• tiăn 舔 → liếm ‘lick’
• wò 臥 → ngủ ‘sleep’
• wǎ 瓦 → ngói/gạch ‘tile’
• wān 灣 → vịnh ‘bay’
• wǎn 丸 → hòn ‘ball’
• yè 葉 → lá ‘leaf’
• zhòng 重 → nặng ‘heavy’

(b) Biếnđổi do rụngâm:

Dù nhiều tráođổi cóthể nhậnra qua quytắc biếnđổi ngữâm lịchsử – đặcbiệt là môhình 8 thanhđiệu (khôngphải 6 thanhđệu giảnlược) – như trong các dạng tất, học, tiếc, v.v., vẫncó những trườnghợp biếnđổi vượtquá nhậnbiết của trựcquan. Tuyvậy, từnguyên vẫn cóthể khôiphục bằng phươngpháp phảnthiết 反切, vốn cungcấp các khoá âmđọc tincậy. Hệthống này, dựa trên 8 thanh điệu Hán Trungcổ truyềnthống, giảithích các tươngứng Hán‑Việt, nhấtlà các từ có âmcuối tắc /‑p/, /‑t/, /‑k/ ở cả thanh thượng và thanh hạ.

• bì 必 → tất ‘must’
• bí 畢 → tốt ‘graduate’
• chī 吃 → ngật ‘eat’
• fēng 風 → gió ‘wind’
• jí 集 → tập ‘collect’
• jì 季 → quý ‘season’
• miào 妙 → diệu ‘wonderful’
• mín 民 → dân (SV /zən1/) ‘people’
• míng 名 → danh ‘name’
• pìng 娉 → sính ‘betroth’
• wă 瓦 → ngói (VS ngoạ) ‘tile’
• wān 灣 → vịnh (SV loan) ‘bay’
• wēng 蓊 → lông ‘feather’
• xī 溪 → khê ‘creek’
• xī 惜 → tiếc (SV tích) ‘stint’
• xì 吸 → hút (SV hấp) ‘inhale’
• xiè 瀉 → tước (SV tả) ‘diarrhea’
• xué 學 → học (SV /hɔwk8/, cf. Cant. /hok8/) ‘learn’
• yī 一 → nhất ‘one’
• yì 憶 → nhớ (SV ức) ‘memory’
• yì 臆 → ngực ‘chest’
• yì 藝 → nghệ ‘artisan’
• yì 議 → nghĩa ‘meaning’
• yì 義 → ngãi ‘righteousness’

(c) Quynạphoá những biếnâm

Mặt khác, với nhiều từ Hán‑Việt khẩungữ đã biếnđổi theo cách này, ta chỉ còn lại sự tươngđồng, được xácnhận qua sửdụng thựctế. Chúng gồm cả dạng thừakế và dạng song ngữnghĩa. Thídụ:

• hù 戶 → cửa ‘door’ (SV hộ ‘household’)
• kǒu 口 → cửa ‘door’ (SV khẩu ‘mouth’)
• wěn 吻 → hôn ‘kiss’ [VS mồm > miệng]
• qīn 親 → ruột ‘blood‑related’ (SV thân ‘kinship’)
• chī 吃 → ăn ‘eat’ (VS 唵 ān; SV ngật; cf. 乙 ất)
• shí 食 → xơi ‘eat’ (SV thực ‘food’)
• tīng 聽 → nghe ‘hear’ (Hainanese /k’e1/)
• lóng 聾 → điếc ‘deaf’ [<~ đãng <~ lãng ‘forgetful’]
• shēng 生 → đẻ ‘givebirth’ (Hainanese /te1/)
• shuǐ 水 → nước ‘water’ (cf. 淂 dé: SV đắc ~ Viet‑Muong đák)
• qián 前 → trước ‘front’ (Hainanese /tai2/)
• shě 舌 → lưỡi ‘tongue’
• huó 活 → việc ‘work’ (SV hoạt)
• huà 話 → nói ‘talk’ (SV thoại)
• cí 辭 → lời ‘word’ (SV từ)
• jì 季 → mùa ‘season’ (SV quý)
• dùn 腞 → lợn ‘pig’
• àn 案 → bàn ‘desk’ (SV án)
• àn 按 → bấm ‘press’
• xiōng 胸 → hông ‘hips’ (SV hung)
• yì 臆 → ngực ‘chest’ (SV ức)
• yì 憶 → nhớ ‘remember’ (SV ức)
• yǒng 泳 → lặn ‘dive’
• yóu 游 → bơi ‘swim’ [VS lội]
• yóu 柚 → bưởi ‘pomelo’ [cf. 郵 yóu: SV bưu]
• bǔrǔ 哺乳 → búvú ‘breastfeed’
• fànjú 飯局 → bữacơm ‘dinner’
• yàofàn 要飯 → ănmày ‘beggar’ [cf. Hainanese 飯 /muj2/]
• yóuyú 由于 → bởivì ‘because’
• xuéxí 學習 → tậpdượt ‘drills’
• xízăo 洗澡 → tắmrửa ‘bathe’

(d) Các khoản vaymượn âm Hán‑Việt: quátrình sandhi hoàâm do liêntưởng

Như đã thảoluận, nhiều từ Hán‑Việt khẩungữ giống Hán‑Việt quyphạm. Đây khôngchỉlà kếtquả của songđôi hay vaymượn từ nhiều nguồn, mà thường phátsinh từ các quátrình liêntưởng nộibộ, tạora từmới ở cả ngônngữ nguồn lẫn ngônngữ đích. Thídụ:

• côngcuộc ‘task’ ← côngtác 工作 gōngzuò, qua sandhi liêntưởng với cục 局 jú.
• ông ‘mister’ ← không chỉ từ 翁 wēng (HV ông), mà còn từ 公 gōng (HV công).
• tiểu ‘urinate’ ← từ 尿 niào (HV niệu), không phải từ 小便 xiăobiàn (HV tiểutiện). Từ tiểu sinhra đái; 拉尿 làniào → điđái.
• trường (trườnghọc) ← từ 堂 táng (HV đường), khôngphải từ 場 chăng (HV trường).
• hiểu ‘understand’ ← 曉 xiáo; nhưng HV 會 huì (HV hội) cũng mang nghĩa hiểu trong vănbản.
• hiếu, hay, ham, háo ← đều từ 好 hǎo, hào (HV háo).
• tham, thèm, ham, hám ← từ 貪 tān (HV tham).
• hiền ← 賢 xián, nhưng trong khẩungữ gần với 善 shàn (HV thiện).
• chiếntrận ← từ 戰場 zhànchăng qua liêntưởng với 陣 zhèn (HV trận).
• mai ← từ dạng Bắcphương 明兒 mínr → mainày → mai.

(e) Đồngâm, đồngnghĩa, đồngnguyên, và vaymượn:

Nhiều từ đơnâm tiếngHán có cùng âmđọc nhưng nghĩa khácnhau. Tươngtự, các phươngngữ Hán tạora nhiều biếnthể, trước và saukhi nhậpvào tiếngViệt. Vìvậy tiếngViệt thường phânhoá một chữ Hán thành nhiều từdạng, qua liêntưởng hoặc bảnđịahoá.

Thídụ:

• 放 fàng → phóng, bắn, bỏ, buông, phỗng
• 解 jiě → giải, gỡ, giã, cắt, xẻ, xả, rõ, cởi, chảy
• 照 zhào → chiếu, chụp, soi, rọi, chói, theo
• 瘦 shòu → gầy, ròm, sỏ
• 肥 féi → phì, mập, phệ, mỡ
• 大 dà → đại, to, cả, đủ, sơ
• 會 huì → hội, họp, hẹn, hụi, hiểu, hay

Các dẫnxuất của 場 chăng (SV trường):

• 戰場 → chiếntrường
• 試場 → trườngthi
• 劇場 → sânkhấu
• 飛場 → sânbay
• 戲場 → tuồnghát
• 一場夢 → mộtgiấcmộng
• 一場病 → mộttrậnbệnh
• 戰場 → chiếntrận
• 一場病 → mộtcơnbệnh
• 一股風 → mộtcôngió
• 一場戲 → mộttuồnghát

Các trườnghợp khác:

• đợi ← 待 dài (HV đãi), khôngphải 等 děng (HV đẳng).
• 接待 → tiếpđón; 接送 → đưađón.
• 扔 rēng → quăng, vãi, vất, rãi, vung, vứt, ném, liệng, lia.
• 撞 zhuàng → tông, đụng, tán.
• 沖 chòng → xối, dội, xông, xấn, tông, đụng, sang (phim).

(f) Sựtươngđồng với Quanthoại sơkỳ và hậukỳ:

Mộttrongnhững tươngđồng nổibật nhưng thường bị bỏqua giữa Quanthoại vănbản và Quanthoại khẩungữ với tiếngViệt nằm ở các từngữ sinhoạt và các cốđịnhngữ chung. Nhiều chuyêngia từnguyên tiếngViệt chỉ tâptrung vào Tiền-Hán, Háncổ, Hán Trungcổ, hoặc lớp Hán‑Việt quyphạm, nên đã bỏlỡ tầnglớp vaymượn khẩungữ và các liêntưởng thíchứng. Vượtlên các trườnghợp đã quáquenthuộc như mainày 明兒 mínr, sátvách 隔壁 jiébì’, hay sắpsửa 行將 xíngjiān (gốc Quanthoại Bắckinh 北京話), còncó nhiều thídụ khác:

• 早晚 zăowăn → sớmhôm ‘morning till evening’ [VS sớmmuộn ‘sooner or later’]
• 聊天 liáotiān → nóichuyện ‘chat’
• 談話 tánhuà → chuyệntrò ‘chat’
• 標調 biāodiào → bỏdấu ‘tone marking’
• 生人 shēngrén → ngườidưng ‘stranger’
• 陌生 mòshēng → lạlùng ‘estranged’
• 無聊 wúliáo → vôduyên ‘nonsense’
• 儉節 jiănjié → keokiệt ‘stingy’
• 貪冗 tānrǒng → thamnhũng ‘graft’ [liêntưởng với
• 冗濫 rǒnglàn / 濫 làn ~ 貪 tān] 緣份 yuánfèn → duyênnợ ‘destined to marry’
• 隨緣 suíyuán → duyênsố ‘destined to meet’
• 隨錢 suíqián → đitiền ‘give a monetary gift’
• 媳婦 xífù → bàxã ‘wife’
• 離異 líyí → lydị ‘divorce’
• 老闆 láobăn → láibuôn ‘trader’
• 老公 lăogōng → ôngxã ‘husband’
• 主公 zhǔgōng → ôngchủ ‘master’ [<~ HV chúacông ‘lord’]
• 禮貌 lǐmào → lễphép ‘polite’ [/m‑ ~ ph‑/]
• 市鋪 shìpǔ → chợbúa ‘market’ [<~ HN phốchợ, SV phốthị] 城鋪 chéngpǔ → thànhphố ‘city’ 行將 xíngjiāng → sắpsửa ‘be about to’
• 忙活 mánghuó → bậnviệc ‘busy’
• 蒙蔽 méngbì → bưngbít ‘swindle’
• 叛徒 pàntú → phảnthùng ‘traitor’ [cũng đồphản]
• 糧餉 liángxiàng → lươnghướng ‘wage’
• 勞動 láodòng → làmlụng ‘labor’
• 省錢 shěngqián → tằntiện ‘frugal’
• 探聽 tāntīng → thảthính ‘inquire, probe’
• 仙草 xiāncǎo → xuxa ‘grass jelly’ [~ HN sươngsáo]
• 夫妻餅 fūqībǐng → bánhxuxuê ‘mungbean–coconut glutinous cake’

And the modern borrowings:

• 反動 făndòng → phảnđộng ‘reactionary’
• 幹部 gànbù → cánbộ ‘cadre’
• 部隊 bùduì → bộđội ‘army unit’
• 偽 wěi → nguỵ ‘pseudo‑, puppet’
• 制度 zhìdù → chếđộ ‘regime; system’ [→ chếđộănuống]
• 戶口 hùkǒu → hộkhẩu ‘household register’
• 參觀 cānguān → thamquan ‘visit’
• 出口 chūkǒu → xuấkhẩu ‘export’
• 質量 zhíliàng → chấtlượng ‘quality’
• 奮鬥 fèndòu → phấnđấu ‘strive’
• 擔保 dànbăo → đảmbảo ‘guarantee’
• 強調 qiángdiào → cườngđiệu ‘emphasize’
• 培養 péiyăng → bồidưỡng ‘nurture’
• 水餃 shuǐjiăo → suỷcảo ‘dumplings’
• 混沌 húndùn → vằngthánh ‘wonton’
• 味精 wèijīng → mìchính ‘MSG’
• 應酬 yìngchóu → ănnhậu ‘social drinking’
• 屌你 diàoni → đéomẹ (expletive)
• 他媽 tāmā → đụmá (expletive)

chưakể đến mộtvài khácbiệt nhỏ trong cách dùng mộtsố từvựng, hoặc từ các lớp vaymượn cổhơn hoặc khẩungữ, nhưng vẫn được hầuhết ngườinói ở mọi vùngmiền hiểurõ.

Bảng 2 – Khácbiệt phươngngữ Bắc Nam trong sựbiếnâm trong từvựng

Phươngngữ miềnBắc	Gốc Hán	Phươngngữ miềnNam	Gốc Hán	Nghĩa
cút	滾 gǔn	đi	去 qù	get out of here
vuốt	捋 lǚ	rờ	摸 mò	stroke
vồ	捕 pǔ	chụp	捉 zhuō	grasp
hoa	花 huā	bông	葩 bā	flower
ngô	玉米 yùmǐ	bắp	苞 bāo	corn
mê	迷 mí	ưa	愛 ài	feel attracted to
hãi	駭 hài	sợ	懼 jù	scared
rọ	籮 luó	giỏ	籮 luó	basket
gầy	瘦 shòu	ốm	奀 ēn	skinny
ốm	屙 é (Cant.)	bệnh	病 bìng	sick
lọ	罍 léi	chai	樽 zūn	bottle
thai	胎 tāi	bầu	胞 bāo	pregnancy
quên	忘 wàng	lẫn	忘 wàng	forget
cầy	狗 gǒu	chó	犬 quán	dog
lợn	腞 dùn	heo	亥 hài	pig
mắng	罵 mà	chửi	咒 zhòu	scold
nôn	涒 tūn	ói	嘔 ǒu	vomit
vua	王 wáng	chúa	主 zhǔ	king
môigiới	媒介 méijiè	giớithiệu	介紹 jièshào	middleman
phà	筏 fá	bắc	泊 bó	ferry
sướngphê	爽快 chuăngkuài	quáđã	過癮 guòyǐn	fully satisfied
ngậy	膩 nì	béo	油 yóu	greasy
béo	胖 pàng	mập	肥 féi	fat
chăn	衿 jīn	mền	綿 mián	blanket
phủphê	飽飽 băobao	no	饒 ráo	satiate
cực	極 jí	ghê	極 jí	very
xinh	亮 liàng	đẹp	婕 jié	beautiful
quan	棺 guān	hòm	棺 guān	coffin
họng	喉 hóu	cổ	喉 hóu	throat
xơi	食 shí	ăn	唵 ān	eat
lạc	落 luò	đậu	豆 dòu	earthnut
giỡn	玩 wán	xạo	嘵 xiāo	joke
bổ	剖 pǒu	xẻ	切 qiè	chop
…	…	…	…	…

Bêncạnh những gì đã trởthành bộphận hữucơ của tiếngViệt hiệnđại qua sửdụng hằngngày, rấtnhiều từ thôngdụng còn truyvết trựctiếp đến các nguồngốc Hán.

• nào 哪 nă ‘which’
• đó 那 ná (Huế dialect nớ) ‘that’ rồi,
• nổi 了 lē, liăo ‘already’ [e.g. quênđâunổi 忘不了 wàngbùliăo ‘unforgettable’; quênrồi 忘了 wàngle ‘already forgot’]
• …đi …啦 [e.g. 拿啦 nála ‘take it’ → lấyđi; 拉尿啦 làniào la ‘go pee’ → điđáiđi]
• sẽ 將 jiāng ‘will’ vẫn 仍 réng ‘still’
• đây 這 zhèi ‘this’
• đúng 對 duì ‘correct’ [colloquial form of 中 zhòng ‘trúng’, as in 中意 zhòngyì → trúngý ‘as one wishes’]
• gì 啥 shă ‘what’ [also VS sao ‘why’]
• vìsao(mà) 為什麼 wèishěme ‘how come’ [Beijing 為啥 wèishă]
• chúngmình 咱們 záměn ‘we’
• mình 我 wǒ (Beijing dialect /mne/) ‘I’ [also VS qua]
• maulên 快點 kuàidiăn ‘quick’ [also maudi; ss. QĐ /faitì/; ss. 愉快 yúkuài → vuivẻ]
• luônluôn 老老 láoláo ‘always’ [also doublet 牢牢 láolao] riêngtư 隱私 yǐnsī ‘privacy’ lánggiềng 鄰居 língjū ‘neighbor’
• sátvách 隔壁 gébì ‘next door’ [Beijing /jièbì/, ji‑ ~ s‑]
• mauchóng 馬上 măshàng ‘quickly’ [cf. 盡快 jìnkuài]
• bạtmạng 拼命 pìnmìng ‘daring’
• cảlũ 大伙 dàhuǒ ‘the whole group’
• đạochích 盜賊 dàozéi ‘burglar’
• đầunậu 頭腦 tóunăo ‘ringleader’
• cạnly 幹杯 gànbèi ‘cheers, bottoms up’
• sangrửa 沖印 chōngyìn ‘photo development and print’
• tầmbậy 三八 sānbā ‘nonsense’ [modern colloquialism from ‘3‑8 International Women’s Day’, mocking women; cf. Fukienese tầmbạ, sàbát — showing dialectal influence into modern Vietnamese]

Các biếnthể của cùng một kháinệm gốcthể thường chỉ đến những nguồngốc khácnhau. Chẳnghạn, làm ‘làm, làmra, gâyra’ xuấthiện từ nhiều nguồngốc Hán khácnhau.

• 領 lǐng, 令 lǐng, 幹 gàn, 弄 nòng → làm ‘make, do’
• 幹啥 gànshă → làmgì ‘what are you doing?’
• 幹活 gànhuó → làmviệc ‘work’
• 幹家務 gànjiāwù → làmviệcnhà ‘do house chores’
• 當官 dàngguān → làmquan ‘be an official’
• 當兵 dàngbīng → làmlính ‘be a soldier’
• 榜樣 băngyàng → làmgương ‘exemplify’
• 弄樣子 nòngyàngzǐ → làmravẻ ‘pretend, put on an air’
• 弄錢 nòngqián → làmtiền ‘make money’
• 勒索(錢財) lèsuǒ(qiáncái) → làmtiền ‘extort’
• 含聲 hánshēng → làmthinh ‘keep quiet’
• 耕田 gēngtián → làmđồng ‘farm’
• 勞動 láodòng → làmlụng ‘labor’
• 弄假成真 nòngjiăchéngzhēn → làmgiảthànhthiệt ‘pretence becomes reality’
• 令人肉麻 lǐngrénròumá → làmrợncảngười ‘cause a creepy feeling’
• 領我驚雅 lǐng wǒ jīngyá → làmtôikinhngạc ‘surprise me’

Kếtluận

Từnguyên tiếngViệt chothấy rằng các nguyêntắc phổquát của biếnđổi ngữâm, khi chồnglớp qua nhiều thếkỷ tiếpxúc Hánngữ và thíchứng bảnđịa, đã chuyểnhóa các gốctừ vaymượn thành một hệthống ngữâm‑nghĩangữ độcđáo và sángtạo.

Nghiêncứu này chứngminh rằng lịchsử từvựng tiếngViệt được hiểurõ nhất qua lăngkính biếnđổi ngữâm. Lớp Hán‑Việt quyphạm tuân theo các tươngứng ngữâm cóthể dựđoán, trongkhi lớp Hán‑Nôm khẩungữ bấtquytắc phảnánh các hiệntượng truyềntải khônghoànchỉnh, biếnthể phươngngữ, và ảnhhưởng hạtầng. Cùngvớiđó là đónggóp của Khmer và các ngữchi NamÁ, cũngnhư một tầnglớp từvựng khôngrõ hoặc bảnđịa sởtại, tạora bứctranh đầyđủ. Bằng cách theodõi các chuyểndịch cóhệthống ở phụâm đầu, vần và thanhđiệu, và bằngcách ápdụng các phươngpháp tươngtự và đốichiếu, ta thấyrõ cách các tầnglớp biếnđổi ngữâm tươngtác để hìnhthành khotừvựng tiếngViệt ngàynay. Nhậndiện quátrình linhđộng này giúp ngườinghiêncứu cảmnhận trọnvẹn sự phongphú và phứctạp của lịchsử từvựng Việt.

Sáchthamkhảo

Alves, Mark J. 2017. “Identifying Early Sino‑Vietnamese Vocabulary via Linguistic, Historical, Archaeological, and Ethnological Data.” Bulletin of Chinese Linguistics 10(1): 1–28.

Alves, Mark J. 2018. “Sino‑Vietnamese Grammatical Vocabulary and Sociolinguistic Conditions for Borrowing.” Asia‑Pacific Linguistics.

Bodman, Nicholas C. 1980. Proto‑Chinese and Sino‑Tibetan: Data towards Establishing the Nature of the Relationship. Journal of Chinese Linguistics Monograph Series.

Forrest, R.A.D. 1958. The Chinese Language. London: Humanities Press.

Haudricourt, André‑Georges. 1954. “De l’origine des tons en vietnamien.” Journal Asiatique 242: 69–82.

Karlgren, Bernhard. 1945. The Chinese Language: An Essay on Its Nature and History. Stockholm: Museum of Far Eastern Antiquities.

Karlgren, Bernhard. 1954. Compendium of Phonetics in Ancient and Archaic Chinese. Stockholm: Museum of Far Eastern Antiquities.

Li, Fang‑Kuei. 1971. Studies on Archaic Chinese Phonology. Taipei: Academia Sinica.

Lanneau, Grainger. 2025. A Re‑Examination of Regular, Unique and Unusual Sino‑Vietnamese Initial Features. PhD dissertation, University of Washington.

Nguyễn Tài Cẩn. 1979. Nguồn gốc và Quá trình Hình thành Cách Đọc Hán‑Việt. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.

Phan, Trang, Tuan‑Cuong Nguyen, and Masaaki Shimizu, eds. 2024. Studies in Vietnamese Historical Linguistics: Southeast and East Asian Contexts. Singapore: Springer.

Pulleyblank, Edwin G. 1984. Middle Chinese: A Study in Historical Phonology. Vancouver: University of British Columbia Press.

Schuessler, Axel. 1987. A Dictionary of Early Zhou Chinese. Honolulu: University of Hawai‘i Press.

Shorto, Harry L. 2006. A Mon‑Khmer Comparative Dictionary. Canberra: Pacific Linguistics.

Wang Li. 1956. Hànyǔ Shǐgàoyǔ 漢語 史稿. Beijing: Zhonghua Shuju.

Yu Nai‑yong. 1985. Shijing Yinyun Yanjiu 詩經 音韻 研究. Beijing: Zhonghua Shuju.