Lịchsử Sâuxa của Giaotiếp, Hoàhợp và Sinhtồn của Việtngữ
Bàiviết này khảosát sự sinhtồn và chuyểnhóa của TiếngViệt trong nhiều thếkỷ bị ápbức bởi các triềuđại trong thời Bắcthuộc. Từ một nghìnnăm bắtđầu từ Hántriều (111 TCN–939 SCN) chođến độclập năm 939 chotới các cảicách của nhàHồ và rồi đến thờikỳ chiếmđóng của nhàMinh vào thếkỷ thứ XV, tiếngViệt đã pháttriển như một ngônngữ được ghépcành: thân BáchViệt làm trụgốc, còn các cànhnhánh từvay Hánngữ từ cổđại đến các phươngngữ liêntục bồiđắp, bằng các từvựng Hán Trungcổ thuộc giaitầng hànhchính, lễchế và họcthuật. Sự phânkỳ giữa cộngđồng Kinh và Mường vềsau chothấy áplực thựcdân đã cảitạo căntính cũng như lờinói như thế nào. Vìvậy, TiếngViệt trở thành một lịchsử sinhtồn của ngônngữ, thểhiện sựbềnbỉ thôngqua hỗnhợp và thíchnghi suốt nhiều thếkỷ bịtrị.
I) Nghìnnăm Bắcthuộc (111 TCN–939 SCN)
Nghìnnăm Bắcthuộc đánhdấu tầng thựcdân đầutiên và có tínhquyếtđịnh nhất trong lịchsử sinhtồn của TiếngViệt. Bắtđầu từkhi Hántriều sápnhập Giaochỉ (Giaochâu) bộ, những ngườiHán dicư và bộmáy hànhchính đã dunhập vào đồngbằng Sông Hồng một kho từvựng Hánngữ rộnglớn.
Từ đó hìnhthành hai tầng ngônthể:
- Hán‑Việt (HV): các thuậtngữ trangtrọng, họcthuật, tươngứng với Hánvăn kinhđiển thời trungcổ, dùng trong hànhchính, lễnghi và vănhọc.
- Từvaymượn khẩungữ (Hán-Nôm): các lờinói thườngnhật được tựnhiênhoá vào tiếngViệt bảnđịa, thường bị điềuchỉnh theo âmvị và cúpháp ngônngữ BáchViệt.
Hai tầng thểloại ngữngôn này tạonên một từvựng tầnglớp: nềntảng BáchViệt vẫn giữ vaitrò gốc, còn các lớp Hánngữ chồnglên tạothành một giaitầng từvựng có uythế. Kếtquả khôngphải là một thứtiếng bồi-laicăn, màlà một ngônngữ ghépcành, gốc bámrễ bảnđịa và cànhghép của mảng thựcdân cùng tồntại.
Qua nhiều thếkỷ, siêutầng từvựng báchọc này cảitạo khôngchỉ lờinói mà cả căntính như bảnsắc dânsố. Cộngđồng ngườiKinh ở đồngbằng hoànhập người Hán qua hônnhân, trong khi các nhóm Mường rútlên vùngcao, và họ giữlại âmsắc của nhiều từvựng thuộc tầng BáchViệt hơn. Sựphânkỳ giữa người Kinh và Mường vềsau trởnên sâuđậm đếnmức hai thứtiếng trởnên khôngthể thônghiểuđược, trởthành một chứngtích ngônngữ về sựràngbuộc thựcdân và quátrình sinhtồn.
Việc xácđịnh nguồngốc của các từ đồngnguyên giữa Hán‑Nôm và Hánngữ thường là một nhiệmvụ phứctạp. Khókhăn chính nằmởchỗ phânloại một “từ Hán‑Nôm” (dạng Việthoá từ từ Hán) khi ngữnguyên của nó cóthể truyvề gốc BáchViệt hoặc Háncổ, nhấtlàkhi từđó phảnánh đồngnguyên với cả hai nguồn và đã pháttriển thành các biếnthể hay dẫnxuất. Chẳnghạn, chữ 牙 (yá), vốnlà một từ BáchViệt nghĩa là “ngà”, vềsau mới mang nghĩa “răng” trong Hánngữ. Những chuyểndịch nhưvậy nêulên các vấnđề quantrọng về phânloại ngônngữ và tính tầnglớp của tiếpxúc lịchsử. (What Makes Chinese So Vietnamese – Appendix G: Tsu-lin Mei’s The Case of “ngà”. )
Nếu một từ có gốc BáchViệt, thì từ tươngứng trong Hánngữ nên đượcxemlà từ vay BáchViệt, haylà một đồngnguyên của cùng một căn Hán‑Nôm liênquan đến một ngữhệ proto-Yue (“tiền‑BáchViệt”) hay “Taic” (Tày)? Câuhỏi này khôngchỉ xuấthiện với 牙, màcòn với nhiều trườnghợp khác nơi các gốctừ bảnđịa phânnhánh nhưng vẫngiữ liênhệ ngữnguyên.
Lấythí dụ dạng bảnđịa phụcnguyên */krong/, có vẻ đồngnguyên với tiếngViệt sông và chữ 江 (jiāng; HV giang; Quảngđông /kong11/), đều mang nghĩa “sông”. Chữ 江 có rễ ănsâu trong từvựng Hánngữ và nhiều khảnăng có gốc từ một ngônngữ BáchViệt cổ ở Hoanam TrungQuốc. Đáng chúý là trong tiếng Khmer hiệnđại, krong đã chuyểnnghĩa thành “thànhphố”, như trong Krong Siem Reap.
Về ngữa6m, như đã nêu, sựtiếnhoá từ */krong/ → sông, giang, /kong11/ và 江 (jiāng) phảnánh một môhình cấutrúc chung: đều dựatrên khung âmtiết có thanhđiệu [C+V(+C)] vốn là nềntảng của cả tiếngViệt lẫn Hánngữ. Các đặcđiểm tổnghợp thanhđiệu và hìnhtố của các âmvị tiếngViệt như /sowŋ11/ hay /səwŋ11/ phảnchiếu gốccổ */krowŋ11/, cho thấy một sựliêntục âmsắc sâuxa hơn.
Tươngtự, chữ 江 (jiāng) cũng có quanhệ tổtiên với các từ chỉ “sông” khác như 水 (shuǐ, SV thuỷ), có thể gốc từ tiếng Tạng tchu, và 川 (chuān, SV xuyên, VS dòng, suối), tấtcả đều thuộc các truyềnthống ngônngữ khácnhau nhưng phùhợp với hìnhvị mà Lacouperie môtả.
Cấutrúc ngônngữ này phảnánh cách ditruyền hìnhthành gốcgác thểchất, gợi ra câuhỏi: “Cô ấy là người Trungquốc hay người Việt?” Về ẩndụ, cốtlõi không nằmở kỹthuật ghépcành gắn các nhánh Hán vào thân BáchViệt — tạo ra những “quả”, “lá”, “hoa” mang dángdấp Việt — mà nằm ở “gen sinhhọc” bêndưới, như Darwin đã nhấnmạnh năm 1859. Chính sự đanquyện ditruyền và vănhóa này đã hìnhthành các cộngđồng Chu phatrộn Taic và BáchViệt về phíanam, kểcả những người BáchViệt bị Hánhoá. Một thídụ tiêubiểu là các cuộc hônnhân cưỡngbức giữa phụnữ BáchViệt và binhsĩ Tần trong quátrình Namtiến, nhiều người trongsốđó vềsau trởthành dân Hán, đặcbiệt tại Quận Giaochỉ thuộc Hán naylà vùng BắcViệt.
TiếngViệt, với tưcách một ngônngữ, mang các tầng Hánhoá chồng lêntrên nềntảng bảnđịa cổ, với nhiều tànlưu từvựng bảnđịa vẫncòn. Từvựng của nó dàyđặc các từvaymượn Hánngữ, cả Hán‑Việt lẫn Hán‑Nôm. Mộtphần của nhóm sau có gốc BáchViệt cổ, cũng phảnánh trong các phươngngữ thuộc miềnNam Trungquốc ngàynay như Quảngđông, Phúckiến và Hảinam. Dù trảiqua nghìnnăm Bắcthuộc, TiếngViệt bị Hánhoá sâurộng, trởthành một ngônngữ đậm sắc Hán, từng được Lacouperie xem là “phươngngữ Hán cổnhất”. Tuynhiên, nó khôngphải là một creole theo nghĩa ngônngữhọc nghiêmngặt như creole Albania (gầnnhư toànbộ từvựng vaymượn), mà tiếngViệt vẫn giữđược cấutrúc và từvựng riêng.
Điều đángchúý là nhiều từ gốc BáchViệt đã tồntại trong tiếng Annam cổ trướckhi các từ songđôi của chúng quaytrởlại tiếngViệt qua các kênh ngônngữ vềsau. Thí dụ: chuột vs. tý (子 zǐ, SV tử), dê vs. mùi (未 wèi, SV vị), trâu vs. sửu (丑 chǒu, SV xú), mèo vs. mẹo (卯 mǎo, SV mão), ngựa vs. ngọ (午 wǔ, SV ngọ), heo vs. hợi (亥 hài, SV hợi). Mộtsố trongđó cóthể mang gốc Môn‑Khmer, như được gợiý bởi tên các con giáp Khmer, cólẽ lantruyền qua các lộtuyến thươngmại thờicổ ở Annam.
Nóichuyện ngoàilề để sosánh là hiệntượng luânhoàn ngônngữ này cóthể vínhư cách người Nhật tạora các thuậtngữ môtả kháinệm phươngTây đầu thếkỷ XX bằng Hántự, như dânchủ (民主) và cộnghoà (共和). Các từ này vềsau quay trở lại Hánngữ rồi vào tiếngViệt, hoàntất một vòng traođổi vănhóa‑ngônngữ thúvị trong thời hiệnđại.
Bảng 1 – TiếngViệt thuộc ngữhệ Môn‑Khmer NamÁ hay ngữhệ Hán‑Tạng?
James Campbell trong bàiviết Vietnamese Dialects từng chếnhạo tácgiả của côngtrình nghiêncứu này vì sựthiếuhiểubiết về ngônngữhọc, nhưng chính ông lại phátbiểu rõràng nhất rằng:
“Tôi lúcđầu đưa tiếngViệt vào nghiêncứu/trangweb này vì cấutrúc âmvị của nó rất giống với Hánngữ, và thựctế là hệthống thanhđiệu của nó cũng trùngkhớp với Hánngữ. Tôi từng viết tại đây: ‘TiếngViệt khôngphải là một ngônngữ Hán, cũng không liênquan đến Hánngữ (nó thuộc ngữhệ NamÁ > Môn‑Khmer, gần với tiếng Khmer/Campuchia hơn). Ngoàiviệc có cấutrúc âmvị tươngtự, và vì ngônngữ chịu ảnhhưởng mạnh từ Hánngữ, nó cũng có hệthống thanhđiệu phùhợp với Hánngữ.’ Tuynhiên, saukhi đọc và nghiêncứu thêm, cóvẻ như việc xếp tiếngViệt vào nhóm Việt‑Mường, Môn‑Khmer hay NamÁ thựcra là một trườnghợp có vấnđề.”
…… “[TiếngViệt] cóthể không đượcxemlà một ngônngữ Hán hay một phươngngữ Hán, nhưng ngườiKinh có rất nhiều điểmchung với vănhóa Trungquốc, và bảnthân ngônngữ cũng khó mà phủnhận. Tôi không đisâu vào chitiết ở đây, vì nhiều trangweb khác đã bàn rất nhiều (xem bêndưới, đặcbiệt là nghiêncứu của dchph, [tácgiả của chính bảnvăn này]), và đó không phải là mụcđích của trang này. Tuynhiên, cóthể thấy rõ rằng TiếngViệt chiasẻ nhiều đặcđiểm với Hánngữ: sáu đến bảy mươi phầntrăm từvựng là Hánngữ, thêm khoảng haimươi phầntrăm là tầng gốccổ của từnguyên Hán; phầnlớn ngữpháp và các chỉdấu ngữpháp có nét tươngđồng với Hánngữ, cùng với hệthống loạitừ. Rấtkhó tìmđược những tươngđồng nhưvậy giữa Hánngữ và các ngônngữ Môn‑Khmer khác. Xét tổngthể, phần thựcsự thuộc Môn‑Khmer trong TiếngViệt rấtít, và cólẽ được hấpthu qua tiếpxúc lâudài với các dântộc lánggiềng. Chẳnghạn, các sốđếm có nguồngốc rõrệt từ Môn‑Khmer, nhưng trong nhiều từghép, tiếngViệt lại dùng gốc Hán (giốngnhư các ngônngữ vaymượn từvựng Hán khác như Nhật và Hàn).” (*)
(*) Thựctế, trong ngữhệ Môn‑Khmer, các sốđếm có thể đồngnguyên với tiếngViệt chỉ giới hạn ở 1 đến 5: “muəj”, “piː (pɨl)”, “ɓəj”, “ɓuən”, “pram”. Trong hệthống sốđếm thậpphân của tiếngViệt, chỉ năm số đầu tiên tươngứng với “một”, “hai”, “ba”, “bốn”, “năm”, tuynhiên, việc xem “piː” là đồngnguyên với “hai” là một giảđịnh gượngép.
Thựctế, ngườiViệt sửdụng sốđếm gốc Hán một cách tựnhiên và rộngrãi trong các lờinói thườngngày, chẳnghạn: “hạngnhất” (一等), “thứnhì” (第二), “bấtquátam” (不過三), “tứquái” (四怪), “mâmngũquả” (五果盤), “ănchia tứlục” (分利四六), “thấttuần” (七旬), “bátquái” (八卦), “bảngcửuchương” (九章版), “chục quảtrứng” (十個蛋), “mộttá” (一打), “nhịthậptứ hiếu” (二十四孝), “báchnhiên” (百年), “thiênthu” (千秋), “ngànvàng” (千金), “vạntuế” (萬歲), “muônthuở” (萬世), “tỷphú” (億富), “thơlụcbát” (六八體), “lụcbát” (六八), “lộcphát” (= 禄發), v.v. Các biểuđạt sốđếm gốc Hán trong tiếngViệt cóthể nóilà vôsốkể.
Chúngta hãy đisâuhơn vào các mốiliênhệ lịchsử và địalý‑chínhtrị giữa Trungquốc và Việtnam, đặcbiệt là miền BắcViệt, vùng từng thuộc lãnhthổ của đếquốc Trunghoa, ngàynay thường được gọi là Hoalục, trướcthếkỷ X. Khi biênsoạn lịchsử thờikỳ đầu của Việtnam, các sửgia thường dựadẫm vào sửliệu Trungquốc, đặcbiệt trong các bộ sử nềntảng như ĐạiViệt Sửký Toànthư, được biênsoạn năm 1479 dưới Triều Lê bởi sửquan Ngô Sĩ Liên theo lệnh Vua Lê Thánh Tông. Các ghichép này thường nhắcđến vùng gọilà Giaochỉ (交趾), và nhiều tên nước, tên vua, địadanh và tộcdanh đềuđược trìnhbày bằng dạng Hán‑Việt — như các vị Lạc Vương, Hồngbàng, Hùng Vương, Andương Vương, để kể lại nguồngốc của nước ÂuLạc cổđại. (1)
Khi tìmkiếm các tầng lịchsử cổxưa hơn nữa của Việtnam, các họcgiả thường quaysang các truyện dângian và truyềnthuyết có thể tươngứng với các ghichép cổ của Trungquốc. Một vídụ tiêubiểu là truyềnthuyết Thánh Gióng, vị anhhùng huyềnthoại được cho là đã chốnglại quân xâmlược từ nhàÂn (khoảng 1718–1631 TCN), một câuchuyện có những điểm tươngđồng đángchúý với sửliệu TrungQuốc cùng thời. (2)
Lịchsử ViệtNam thờikỳ đầu gắnbó mậtthiết với Trungquốc. Trướckhi giành độclập năm 939, lịchsử Việtnam phầnlớn được địnhhình bởi các sựkiện ghi trong sửliệu Trungquốc. Thựctế, Việtnam cổ, gọilà Annam, chưabaogiờ được côngnhận là một quốcgia có chủquyền trong sửhọc Trungquốc. Chẳnghạn, bộ Tưtrị Thônggiám của Tưmã Quang, vềsau được Bá Dương dịch ang bạchthoại trong 72 quyển (1983–1993), xem Annam như một đơnvị hànhchính chứkhôngphải một thựcthể độclập.
Trongsuốt thờikỳ Bắcthuộc kéodài từ 111 TCN đến 939 SCN, chỉcó một giaiđoạn ngắnhạn tựchủ dưới triều nhàLý sớm (544–602). Ngaycả khiấy, Việtnam vẫnbị xemnhư một phiênthuộc. Trong phầnlớn lịchsử thờikỳ đầu, Annam bị chínhquyền Trungquốc coinhư một quận nổiloạn, và ngaycả saukhi giành chủquyền, nó hầunhư biếnmất khỏi sửliệu Trungquốc.
Việtnam tiếptục bị xem là một bộphận của hệthống đếquốc Trungquốc mãiđến cuối đời Thanh. Chỉ đến Hoàước Thiêntân năm 1885, khi triềuđình Mãnthanh suyyếu chínhthức từbỏ quyền bảohộ Annam cho Pháp, Việtnam mớiđược ghinhận bằng têngọi nhànước riêng trong vănkiện chínhthức của Trungquốc.
Khi truytìm quátrình hìnhthành của “BáchViệt phươngNam”, tức Việtnam, sửliệu TrungQuốc là khôngthểthiếu. Trừphi các sửgia Việtnam chủđộng táchrời thờikỳ tiền‑độclập, lịchsử Việtnam trướcnăm 939 , tức nghìnnăm Bắcthuộc, buộcphải đượchiểu thôngqua các sửký Trungquốc. Giaiđoạn này bắtđầu năm 218 TCN khi Tần Thỉ Hoàng sápnhập vùng Giaochỉ (nay là BắcViệt) thành một quận của Đếquốc Tần. Vềsau, vùng này thuộc nước NamViệt dưới quyền caitrị của Vua Triệu Đà (207–111 TCN), rồi tiếptục là một đơnvị hànhchính của Trungquốc, gọi là Giaochâu và sau đó là Annam dưới các triều đại như Hán và Đường. Sự sụpđổ của nhàĐường năm 907, khiến Trungquốc phânliệt thành mười nước, đã tạo điềukiện để Việtnam trởmình biếnthành một chínhthể độclập vào năm 939.
Trongsuốt thời kỳ thuộcđịa kéodài này, lịchsử Annam cổ chỉđược ghi trong sửsách Trungquốc như “địaphươngchí”. Các cuộcnổidậy lẻtẻ đượcxemlà bìnhthường và bị dẹpbỏ địnhkỳ, khiến sửhọc Trungquốc không dànhchỗ cho kháinệm về một phongtrào khángchiến liêntục. Tuynhiên, các sửgia Việtnam thường khẳngđịnh rằng Việtnam có truyềnthống lịchsử và vănhọc riêng, kểcả hai bản tuyênngôn độclập đượccholà của nước NamViệt cổ. Dù đượcviết bằng Hánvăn, kểcả sau độclập, chúng vẫnđược xemnhư biểuhiện của một bảnsắc dântộc riêng. (3)
Nhiều họcgiả ViệtNam tinrằng phầnlớn sửliệu Việtnam đã bị thấtlạc qua nhiều thếkỷ khángchiến và chiếntranh. Mộtsố cho rằng khi quân TrungQuốc rútđi, họ cóthể đã mangtheo nhiều thưtịch và tưliệu quý của thuộcđịa Annam. Tuynhiên, cần lưuý rằng Giaochỉ — tức quận Annam của TrungQuốc — chưa baogiờ được côngnhận là một quốcgia độclập trong sửhọc Trungquốc. Vì vậy, chínhquyền TrungQuốc khôngcó lýdo để dựliệu một cuộc rútlui toàndiện hay có kếhoạch thugom cóhệthống các disản vănhóa hay sửliệu. Với nhiều quanlại và dâncư ngườiHán cưtrú tạichỗ, Annam khôngphảilà một thuộcđịa xaxôi mà là quêhương của họ — nhiều người sinhra và sống ởđó qua nhiều thếhệ, và vùngđất này được kỳvọng sẽ mãi nằm trong phạmvi ảnhhưởng của Trungquốc để concháu họ tiếptục ancưlạcnghiệp. (4)
Trênthựctế, các quanlại đếquốc thường quantâm đến củacải vậtchất như vàngthỏi và ngọcquý hơnlà việc bảotồn disản vănhóa. Các tướnglĩnh thì chútrọng vào việc củngcố thếlực và điềntrang riêng. Bốicảnh này càng cólý khi đặtvào thờikỳ hỗnloạn sau sựsụpđổ của nhàĐường năm 907, khi Trungquốc tanrã thành bảy chínhthể lớn, mỗinơi do một vịvua hoặc tựxưng tiểuvương caiquản. Thờikỳ phânliệt này kéodài 72 năm, đến năm 979, tạora khoảngtrống quyềnlực giúp ViệtNam xáclập độclập và bắtđầu địnhhình lịchsử riêng.
Khoảng năm 939, khi Trungquốc lụcđịa đang chìm trong nộichiến giữa các thếlực quânphiệt, quận Annam — lúc đó thuộc Khu quânsự Thanhhải (清海 軍區) — lạilà một vùng kháổnđịnh và thịnhvượng. Nó hoạtđộng như một “quêhương thứhai” của quanlại phươngbắc, tiếptục sinhhoạt bìnhthường giữa cơnhỗnloạn. Mặcdù Annam trên thựctế đã độclập, các vuachúa và sửgia Trungquốc vẫn xem nó như một quận phảnloạn — tươngtự cách nhìn đối với Đàiloan hay thậmchí Hồngkông trong một số bốicảnh hiệnđại.
Cáchnhìn này càng được củngcố bởi việc nhiều quanlại và giađình ngườiHán, được triềuđình NamHán (917–971) bổnhiệm caiquản các vùng tươngứng với Quảngđông, Quảngtây, Hảinam và Đôngbắc Việtnam ngàynay, đã chọn ởlại Annam thayvì trởvề lụcđịa ngàycàng bấtổn. Điều đángchúý, triều NamHán bị ảnhhưởng mạnh bởi hoạnquan, và nhiều quanlại caocấp phải chịu thiếngiám mới được nhậmchức. Theo Bá Dương (Quyển 72, tr. 160, 1993), triềuđình có đến 20.000 hoạnquan, cho thấy bốicảnh chínhtrị đặcthù của thời kỳ này.
Bảng 2 – Dẫnnhập vănhóa cho lần Bắcthuộc thứtư của Việtnam
Trướckhi cuộc xâm lược của nhà Minh diễnra, triều Hồ đã khởixướng một phongtrào cảicách vănhóa táobạo nhằm khẳngđịnh bảnsắc Việtnam. Trong bảy năm trịvì gộp lại của Hồ Quý Ly (1400) và contrai ông là Hồ Hán Thương (1400–1407), triềuđại này đã tíchcực thúcđẩy việc sửdụng tiếngViệt và phongtục Việtnam, đồngthời cấm dùng chữHán và các thực hành hànhchính Trunghoa trong bộmáy nhànước. Điều đángchúý, là Hồ Quý Ly có tổtiên gốc ở Tỉnh Triếtgiang (Trungquốc) — một thựctế chothấy một môthức rộnglớn hơn: nhiều ngườiHoa dicư tại Việtnam, kểcả dònghọ Hồ, từlâu đã táchmình khỏi Đạilục Trunghoa và tiếpnhận một ýthức dântộc Việtnam mạnhmẽ.
Sựkhẳngđịnh vănhóa này bị giánđoạn độtngột bởi sựmởđầu của thờikỳ Bắcthuộc lầnthứtư, kéodài từ năm 1407 đến 1428. Saukhi đánhbại nhàHồ vào các năm 1406–1407, nhàMinh đã sápnhập Việtnam thành Tỉnh Giaochỉ. Khácvới các giaiđoạn Bắcthuộc trước đó vốn kéodài gần mộtnghìn năm, lần đôhộ thứtư này kếtthúc khi triều Lê được thànhlập vào tháng Tư năm 1428, mởra một chương mới của chủquyền Việtnam.
Dưới sựkiểmsoát của nhà Minh, các cảicách vănhóa của nhàHồ bị phábỏ mộtcách có hệthống. Các mộcbản, sáchvở và disản vănhóa của người Việt bị tịcthu hoặc tiêuhuỷ, dẫnđến việc hầunhư toànbộ vănbản chữNôm trướcthời xâmlược bị thấttruyền. Nhiều ditích lịchsử như chùa Bảominh bị cướpphá và xúcphạm. Triềuđình nhà Minh thihành các chínhsách Hánhoá mạnhmẽ, tìmcách ápđặt sâuhơn các chuẩnmực vănhóa Trunghoa lên vùngđất bị chiếmđóng và đànáp các biểuhiện vănhóa bảnđịa của ngườiViệt.
Hình 1: Giaochỉ (miền Bắc Việtnam) dướithời nhàMinh đôhộ.
Hình 2: Đơnvị hànhchính của Việtnam (Giaochỉ) dướithời nhàMinh từ 1407 đến 1427.
Quátrình Hánhoá
Một ghichép trong Minh Thựclục (明 實錄) đề ngày 15 tháng 8 năm 1406 cho biết Minh Thànhtổ ban chiếulệnh yêucầu quân Minh thugiữ và bảotồn các tàiliệu của ngườiViệt như bảnđồ và hộtịch. Ngoàira, theo Việt Kiệuthư (越 嶠書), vào ngày 21 tháng 8 năm 1406, Minh Thànhtổ lại ralệnh cho binhlính nhàMinh tại Annam:
“Khi quânta tiến vào Annam, trừ kinhsách Phật và Đạo, tấtcả sáchvở và giấytờ, kểcả truyện dângian và sách trẻem, đều phải đốt. Những biađá do Trungquốc dựng phảiđược bảovệ cẩnthận, còn những biađá do Annam dựng thì phải pháhuỷ hoàntoàn. Khôngđược đểsót một chữ.”
Vào ngày 21 tháng 5 âmlịch năm sau, Minh Thànhtổ tiếptục banchiếu:
“Trẫm đã nhiềulần truyềnrằng tấtcả sáchvở của Annam, kểcả truyện dângian và sách trẻem, đềuphải đốt, và các biađá địaphương phải pháhuỷ ngay khi nhìnthấy. Gầnđây trẫm nghe rằng binhlính còn dodự, đọcsách trướckhi đốt. Phầnlớn binhlính không biết chữ, nên nhưvậy chỉ lãngphí thời gian. Nay phải tuyệtđối tuântheo chiếuchỉ trướcđây, hễ thấy sáchvở địaphương thì lậptức đốt ngay, khôngđược chầnchừ.”
Những ngườiHoa địnhcư tại Giaochỉ thúcđẩy tưtưởng Nhogiáo Minhtriều, các thựchành quanliêu và việc học Hánvăn trong dânchúng Việt, đồngthời bắtbuộc ngườiViệt mặc trangphục theo kiểu Trunghoa. NhàMinh cấm các phongtục bảnđịa như xămmình, namnữ chưa lậpgiađình để tócngắn, và phụnữ mặc váyngắn, với lýdo “để cảibiến phongtục cho phùhợp với phươngBắc”. Chínhquyền Giaochỉ mới thànhlập cũng tấutrình triềuđình Minh:
“Dân Mandi ở Annam sùngtín phápPhật, nhưng khôngbiết thờcúng thầnlinh. Nên lậpđàn tếphong, vân, lôi, vũ… để dânquen với việc bàytỏ lòng biếtơn đốivới thầnlinh qua lễtế.”
Năm 1416, nhiều trường Nhohọc, trường Âmdương và trường yhọc được thànhlập trong tỉnh. Khoacử tuyểnchọn quanlại địaphương được thiếtlập từ năm 1411. Năm 1419, lễtang và chếđộ nghỉtang theo quyphạm Trunghoa được ápdụng cho quanlại Giaochỉ. Lần đầutiên, ĐạiViệt chịu ảnhhưởng sâurộng của Tân-Nhogiáo, khôngchỉ nhấnmạnh hiếudạo truyềnthống mà còn đòihỏi tinhthần phụcvụ nhànước mộtcách chủđộng, dựatrên lòng trungthành tuyệtđối với triềuđình và quanniệm về nềnvănhóa vượttrội của Trunghoa sovới mandi, vì ngườiMinh xem ngườiViệt là mandi. Minh Thànhtổ đưa họcsinh Việt sang Quốctửgiám ở kinhđô nhàMinh và bổnhiệm thêm người bảnđịa vào các chứcvụ nhỏ tại Giaochỉ. NhàMinh cũng pháhuỷ hoặc mang về phươngBắc nhiều vănbản chữNôm, sáchsử và kinhđiển của ngườiViệt.
Các cuộcxâmlược nhàMinh và trướcđó là Môngcổ, Chămpa từ thếkỷ XIII đến XV đã pháhuỷ nhiều ditích, côngtrình, hiệnvật và thưtịch quantrọng của Việtnam thời hậucổ. Saukhi giànhlại độclập, vua Lê Thánh Tông banchiếu năm 1474 cấm ngườiViệt tiếpnhận ngônngữ, kiểutóc và trangphục ngoạilai như ngườiLào, ngườiChăm và ngườiMinh, đồngthời bãibỏ các phongtục cưỡngép của nhàMinh.
Nguồn: Wikipedia.org
Như đã nhiềulần nhấnmạnh trong nghiêncứu này, để hiểurõ quátrình pháttriển của tiếngViệt, cầnphải xemxét nó qua lăngkính các biếncố lịchtriều. Annam cổđại, với tưcách là thuộcđịa của Trungquốc, từnglà nơi ngườidân Trungquốc đến ruồngmót tàinguyên, thườngxuyên gây thiệthại cho cưdân bảnđịa. Hậuquả thuộcđịa baogồm việc ngườibảnđịa bị đẩyrời khỏi đấtđai tổtiên và sự phávỡ các sinhhoạt kinhtế địaphương, khiến họ trởthành thiểusố ngay trên chính quêhương mình. Giớithốngtrị quyếtđịnh các chuẩnmực vănhóa và ngônngữ, thường thôngqua các chínhsách ápđặt dẫnđến sựphảnkháng. Những độnglực này đã địnhhình đángkể quỹđạo pháttriển của tiếngViệt, vì chínhquyền thuộcđịa quyếtđịnh điềugì được dạy và điềugì được dùng trong giaotiếp.
II) Thờikỳ đôhộ Minh và cảicách triềuHồ (1407–1427)
Cuộc đôhộ của nhàMinh tại ĐạiViệt tạora một lànsóng ápđặt vănhóa và ngônngữ mới. Quanlại Trungquốc cưỡngbức sửdụng chữHán và vănhọc kinhđiển, tìmcách xoábỏ tựchủ bảnđịa bằngcách nhúngsâu các chuẩnmực Hánhoá vào giáodục và quảntrị. Giaiđoạn này làm tăng giátrị của tầngngữ Hán‑Việt, mởrộng vốn từvựng trong lĩnhvực luậtpháp, lễnghi và hànhchính.
Đồngthời, các cảicách của triềuđình nhàHồ tìmcách bảnđịahoá bộmáy hànhchính dù vẫn dựatrên môhình Trungquốc. Hồ Quý Ly đưa yếutố bảnngữ vào quảntrị, nhưng các cảicách này nhanhchóng bị dậptắt dưới sựđôhộ của nhàMinh. Sựcăngthẳng giữa thíchứng bảnđịa và ápđặt thuộcđịa thểhiện rõ trong từvựng: tiếngViệt tiếpthu thêm nhiều từ Hán mới trong khi vẫngiữ lớp nền BáchViệt trong lờinói hằngngày.
Giaiđoạn này cho thấy mốiquanhệ giữa ngônngữ và quyềnlực. Chữviết trởthành côngcụ thốngtrị, từvựng trởthành dấuhiệu quyềnuy, và sựphảnkháng thểhiện qua việc giữgìn bảnngữ. TiếngViệt tồntại khôngphải bằngcách từchối hoàntoàn ảnhhưởng thuộcđịa, mà bằngcách ghépcành ảnhhưởng ấy lên gốcrễ bảnđịa, một môthức lặplại suốt nhiều thếkỷ.
Trong hơn 1.600 năm, Annam chịu ảnhhưởng ngônngữ Trungquốc rất mạnh. Ảnhhưởng này càng tăng trong 20 năm đôhộ Minh bắtđầu từ 1407, khi quânxâmlược thihành các chínhsách nhằm xoábỏ vănhóa bảnđịa, bao gồm việc pháhuỷ vănbản chữNôm. Trớtrêu thay, sau khi giành lại độclập năm 1427, các quânvương hậu‑Lê lại trởvề với môhình vănhóa và ngônngữ Hánhoá. Hìnhthức Vănngôn (文言文) vẫnlà ngônngữ chínhthức của họcthuật và hànhchính, và nhiều họcsĩ triềuđình tiếpnhận vănhọc Hán mộtcách nồngnhiệt. Họcvấn địaphương thườngbị xemnhẹ, và đónggóp tríthức bảnđịa bị nhìn bằng ánhmắt khinhmiệt.
Khuynhhướng vănhóa này kéodài chođến đầu thếkỷ XX, khi ảnhhưởng thuộcđịa Pháp đưa các tưtưởng phươngTây và tiếngPháp vào hệthống khảothí quốcgia. Cùng với vănngôn, Quốcngữ được chínhquyền thuộcđịa áp dụng năm 1909 và được thểchếhoá mạnhhơn trong các năm 1910, 1912… qua côngbáo, báochí và tạpchí.
Sự saymê vănhóa Trungquốc khôngchỉ giới hạn trong giớihọcthuật. Như Nguyễn Thị Chân‑Quỳnh (1995, tr. 110–111) dẫnlại từ Nguyễn Văn Xuân trong Phongtrào Duytân (1970), ngay cả dânlàng vẫn đặt giấy có chữNho (儒字) trong khônggian linhthiêng cho đến tận năm 1970, trong khi giấy in chữ Latinh đôikhi bị dùng làm giấy vệsinh, là một điều cấmkỵ đối với giấyin có chữHán. Ngàynay, disản này bị các họcsĩ dântộcchủnghĩa phêphán đólà một sự phảnbội bảnsắc Việt.
Trong quátrình tìmhiểu các từ Hán có quanhệ đồngnguyên với từvựng cơbản tiếngViệt, điều thiếtyếu đốivới các nhà ngônngữlịchsử, đặcbiệt là giớihọcgiả Việtnam, là phải táikếtnối với các nguồn Hánvăn cổđiển. Các tàiliệu như Quảngvận (廣韻), Khanghi Tựđiển (康熙字典), cùng với nghiêncứu hiệnđại của phươngTây về ngônngữ Hán‑Tạng và cổHánngữ, cungcấp những gócnhìn quantrọng. Thiếu nềntảng này, sựhiệndiện của các đặcđiểm phươngngữ Hoabắc trong tiếngViệt, đặcbiệt trong lờinói hằngngày, sẽ khó được lýgiải thấuđáo.
Nhiều từ trong tiếngViệt phảnánh các lờinói thôngtục Hoabắc từng được dùng trong quầnchúng Trungquốc. Ví dụ: mainày (明兒 míngr, “ngày mai”), lúcnào (牢牢 láoláo, “luônluôn”), luônluôn (老老 láoláo, “liêntục”), khôngphảisao! (可不是 kěbùshì, “đúngthế còn gì”), chịukhôngnổi rồi! (受不了了 shòubùliǎo le, “chịukhôngnổi nữa”), khôngdámđâu! (不敢當 bùgǎndàng), v.v. Đâylà các lốinói đặctrưng của phươngngữ Quanthoại Hoabắc.
Dù chưarõ chínhxác giaiđoạn mà các lốinói này đivào tiếngViệt, điềuhiểnnhiên là tiếngViệt có xuhướng tiếpthu ảnhhưởng Quanthoại mạnhhơn sovới các phươngngữ khác như Quảngđông hay Phúckiến. Sựgầngũi này phảnánh các môhình tiếpxúc, didân và caitrị trong lịchsử, vốn ưutiên sựhiệndiện của phươngngữ Hoabắc hơn các biếnthể phươngNam.
Trong lịchsử, phầnlớn các triềuđại Trungquốc xuấtphát cógốc từ phươngBắc, baogồm cả các triềuđại gốc Độtkhuyết (Turk) và Môngcổ. Kinhđô của họ thường đặt tận trên vùng miềnBắc, như Namkinh (南京) ở hạlưu Trườnggiang và saunày sâuhơn là Bắckinh (北京), chodù khíhậu khắcnghiệt và thường chịu bãocát từ Samạc Gobi.
Bảng 3 – Sosánh mứcđộ tiếpthu Hánhoá tại Việtnam, Hànquốc và Nhậtbản
là những quốcgia hấpthụ vănhoá Trunghoa
Sựkhácbiệt sâusắc giữa bảnsắc Trungquốc và người Hànquốc cùng Nhậtbản vẫncòn rõrệt chođến hômnay. Dù đã sống nhiều thếhệ, những người gốcHoa tại NamHàn và Nhậtbản vẫnthường bị xemnhư ngoạikiều, chothấy ranhgiới vănhóa ănsâu tận gốcrễ vẫncòn tồntại tại hai nước ĐôngÁ này.
Còn ở Việtnam là nơi đã chịu thờigian đôhộ Trungquốc lâunhất, lại trảiqua một quátrình Hánhoá sâusắc, vănhoá Trunghoa đã đểlại dấuấn khôngthểxoábỏ trong conngười và ngônngữ. Khác với Hànquốc và Nhậtbản là những nơi vẫn giữđược bảnsắc dântộc táchbiệt dù có ảnhhưởng vănhoá Trunghoa mạnhmẽ, Việtnam tiếpthu nhiều yếutố Hán vào kếtcấu vănhóa và ngônngữ của mình. Điềunày càng đánglưuý khi chính cưdân Hoabắc cũng baogồm nhiều thànhphần gốc Altaic, tươngtự như sựđadạng giữa các nhóm BáchViệt và các dântộc vùng Hoabắc. Tuy nhiên, Hànquốc và Nhậtbản chốngđỡ sựđồnghoá mạnhmẽ hơn, trong khi lịchsử Việtnam phảnánh một sựđanquyện phứctạp và lâuđời với vănhóa Trunghoa.
Cộngđồng Hoakiều tại Hànquốc và Nhậtbản
Tại NamHàn và Nhậtbản, cộngđồng ngườiHoa từlâu đã đốimặt với ràocản xãhội và pháplý trong việc hoànhập. Dù đã sống nhiều thếhệ, phầnlớn vẫnbị phânloại là người ngoạiquốc hoặc thườngtrúnhân, khôngđược côngnhận như côngdân. Điềunày phảnánh bảnsắc dântộc mạnhmẽ tại hai quốcgia, nơi tínhthuầnnhất vănhóa và dântộc được đềcao. Ngaycả người mang họ Trungquốc cũng cóthể khiến một người bị xemlà ngoạikiều, bấtkể dònghọ đã sống tại đó baonhiêu năm.
Sựđồnghoá của ngườiHoa tại Việtnam
Việtnam chothấy một môhình đốingược. NgườiHoa — đặcbiệt những nhóm đếntừ các triềuđại xaxưa — phầnlớn đã hoànhập vào xãhội Việt qua nhiều thếhệ. Đến thếhệ thứba, nhiều giađình HoaViệt hầunhư khôngcòn phânbiệt vănhóa sovới ngườiKinh. Điềunày mộtphần do lịchsử chung lâunăm, hônnhân hỗnhợp và sựhoàtrộn ngônngữ, đặcbiệt trong các thờikỳ bắcthuộc chịu ảnhhưởng dưới đôhộ của Trungquốc.
Họtộc Việtnam và nguồngốc Hán
Nhiều họ Việtnam có nguồngốc Hán. Các họ phổbiến như Trần (陳), Lê (黎), Nguyễn (阮), Phan (潘), Phạm (范) đều xuấtphát từ chữHán và được tiếpthu trong các thờikỳ Hánhoá. Ngaycả những họ xuất hiện trong cộngđồng thiểusố, như Phan hay Phạm của người Chăm hoặc Thạch của người KhmerViệt, cũng cóthể truyra ảnhhưởng từ gốcHán.
Tuynhiên, vẫncó ngoạilệ. Mộtsố họ như Mai, Nông đã bảnđịahoá, đặcbiệt trong các dântộc như HMông, Mường hoặc Tày, khôngcó từnguyên Hán, dù sốlượng ít hơn.
Bảnsắc vănhóa và dòngdõi dântộc
Điểm cốtlõi là bảnsắc vănhóa thường khôngtrùngvới dòngdõi dântộc. Một người cóthể mang họ nghe rất Hán nhưng hoàntoàn tựnhận là ngườiViệt; tươngtự, một người tại ĐạiHàn hay Nhậtbản cóthể là gốcHoa nhưng vănhóa lại khácbiệt. Lịchsử Việtnam với truyềnthống tiếpthu và bảnđịahoá ảnhhưởng ngoạilai đếntừ Trungquốc, Pháp, Chămpa, Cambốt đã tạonên một bảnsắc dântộc hoàtrộn độcđáo.
Sựhộitụ ngônngữ giữa tiếngViệt và các lốinói thôngtục Hoabắc có nhiều khảnăng là kếtquả của hàng thếkỷ tiếpxúc của các tộcdân, đặcbiệt trong các thờikỳ Việtnam chịu đôhộ Trungquốc. Bắtđầu từ năm 111 trướccôngnguyên, nhiều lànsóng dân từ Trungquốc đến — baogồm quanlại, binhlính và giađình họ — đã địnhcư tại Annam. Qua thờigian, nhiềungười trongsố họ kếthôn với cưdân bảnđịa, hìnhthành một bứctranh vănhóa và ngônngữ phongphú, mà ảnhhưởng vẫncòn hiểnnhiên trong lờinói tiếngViệt ngàynay.
Vềmặt dântộc, khoảng 84% dânsố Việtnam là cộngđồng Kinh, thườngđượcxemlà ngườiViệt. Nhóm này là hậuduệ của sựhoàtrộn giữa các nhóm BáchViệt cổ, từng sinhsống trên một vùng rộnglớn từ vùng Độngđìnhhồ thuộc Tỉnh Hồnam kéoxuống BắcViệt, cùngvới các đợt dânHán dicư xuống phươngNam từ thời nhàHán. NgườiKinh cũng tiếpthu ảnhhưởng từ các vùng từng thuộc Vươngquốc Namchiếu (738–902) và vềsau là nước Đạilý (937–1253), ngoài một phần nằm trong vùng Tâybắc Việtnam ngàynay, đều nằmtrong khuvực Vânnam ngàynay. Vùng Tâybắc Việtnam hiệnnay, nơi có mậtđộ cao các cộngđồng nói ngữchi Daic, phảnánh rõ lớp tổtiên nhiều tầng này.
16% dânsố còn lại baogồm 54 dântộc thiểusố được côngnhận chínhthức. Các cộngđồng này chủyếu sinh ống tại miềnnúi phíaBắc và dọc dãy Trườngsơn từ Bắc vào Nam. Trongsốđó có các nhóm Môn‑Khmer và Chăm, nhiều cộngđồng cưtrú tại vùng duyênhải phíaĐông — những lãnhthổ từng bị sápnhập từ các vươngquốc Chămpa và Khmer trong giaiđoạn từ thếkỷ XII đến đầu thếkỷ XX. Các nhóm Môn‑Khmer, thườngđược gọilà ngườiThượng (montagnard), và cộngđồng Chăm — hậuduệ của Vươngquốc Chămpa từnglà một quốcgia hùngmạnh — đều mang trong mình disản của sự khángcự và sinh tồn. Điều đángchúý là ngườiChăm từng chịu những đợt đànáp tànkhốc của triềuđình Việtnam vào thếkỷ XVIII sau các cuộc nổidậy chốnglại sự đànáp của Việtnam, đặcbiệt dưới thời Vua Minhmạng nhàNguyễn.
Hình 3 – Bảnđồ nước Đạilý năm 1142
(Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/d/d5/China_11b.jpg)
Từ gócđộ nhântộchọc, cóthể phânbiệt hai lànsóng dicư lớn của người từ Trungquốc vào Việtnam. Lànsóng thứnhất gồm những ngườiHán đến từ thờicổ, dầndà hoàtrộn với cưdân bảnđịa và gópphần hìnhthành cộngđồng Kinh sơkhai. Những người địnhcư lâuđời này trởthành một bộphận trong nềntảng dântộc của Việtnam, kếthợp tổtiên BáchViệt và Hán với các nhóm thổdân bảnđịa.
Làn sóng thứhai gồm những dândicư Trungquốc đến muộnhơnniều sau Thếchiến II, có nhóm họ đitheo quânđội của Tưởng Giới-Thạch vào Việtnam để giámsát việc giảigiới quânNhật. Có những nhóm đến muộnhơn vềsau này, baogồm cộngđồng người Hảinam và Phúckiến, địnhcư chủyếu tại các thànhphố đồngbằng và duyênhải như Huế, Đànẵng, Faifo (Hộian), Tamkỳ, Tamquan, Bồngsơn, Quynhơn, Tuyhoà, và Ninhhoà. Họ hợpthành cộngđồng dântộc Hoa, với dânsố có thốngkê khoảng mộttriệu người. Trong thậpniên 1960, nhiều người buộc phải nhập quốctịch Việt theo chínhsách của chínhquyền miềnNam. Qua thờigian, các cộngđồng này ngàycàng hoànhập vào khối dântộc Kinh.
Những ngườiTrungquốc tịnạn trong các thờikỳ muộn hơn, đặcbiệt là những người Minhhương từ vùng Triềuchâu vượtbiển chạytrốn saukhi nhàMinh bị ngườiMãnchâu nhàThanh đánhđổ, đã đóng vaitrò quantrọng trongviệc pháttriển miềnNam Việtnam. Họ gópphần hìnhthành các thịtrấn tại sáu tỉnh mới, trongđó baogồm Hàtiên, Bạcliêu và Sàigòn (lịchsử gọilà 西岸 Xī’àn haylà ‘Tâyngạn’, tiếng Quảngđông là /Saj5gung1/ hoặc /Taj2ngon2/), những vùng đất trướcđây thuộc Vươngquốc Khmer trước khi ngườiKinh mởrộng lãnhthổ đến vùng này vào cuối thếkỷ XVIII.
Bằngchứng về sựhoànhập còn thểhiện ở sựchuyểnhóa của hậuduệ những ngườidicư Trungquốc đến sớmhơn. Nhiều người khôngcònđược phânloại là gốcHoa trong hồsơ chínhthức, vì họ đã hoàntoàn hoànhập vào cộngđồng dântộcKinh. Sựchuyểnhóa này diễnra nhanhhơn sau lànsóng tịnạn Hoa‑Việt năm 1979, khi căngthẳng leothang trước chiếntranh biêngiới Việt–Trung. Từ 1979 đến 1996, khoảng 400.000 người Hoa‑Việt rời Việtnam bằng đườngbiển và địnhcư tại Hoakỳ, Canada, Úc, Anh, Đức và nhiều quốcgia phươngTây khác. Những người ở lại Việtnam tiếptục hoànhập, gópphần địnhhình vănhóa và dântộc của quốcgia.
Hãy xétthêm một số vídụ về sựhoànhập của những người gốcHoa vào cộngđồng Kinh. Các nhântố lịchsử như vua Hồ Quý Ly, vua Mạc Đăng-Dung, và Tổngđốc Phan Thanh Giản, cùng vôsố nhânvật vôdanh khác, đều phảnánh đónggóp sâu tận gốcrễ tổtiên ngườiHoa trong xãhội Việtnam. Thờihiệnđại, một bộphận đángkể của cộngđồng người gốcHoa vềsau tại Việtnam đã nổibật trong lĩnhvực giảitrí. Những nghệsĩ như Lam Trương, Lương Bích Hữu, Huỳnh Trấn Thành, Đàm Vĩnh Hưng và Quách Thành Danh… là những vídụ tiêubiểu, bêncạnh nhiều nhânvật khác trong chínhtrị và đời sống côngcộng.
Dù sốlượng những nhânvật nổibật này không nhiều, cólẽ chỉ một trên mộttriệu, sựhiệndiện của họ chothấy mứcđộ hoànhập sâurộng của hậuduệ ngườiTrungquốc vào vănhóa Việt. Hiệntượng này khôngchỉ là sựđồnghoá, mà cònlà sựnởrộ của các bảnsắc ngoạilai trong cộngđồng ngườiKinh rộnglớn.
Vềmặt lịch ử, ngườiKinh hìnhthành từ những lànsóng dicư thờixưa của ngườididân từ Hoalục đitheo quân xâmlược của nhàHán vào Giaochỉ từ năm 111 trướccôngnguyên. Trong thiênniênkỷ tiếptheo, những người địnhcư này kếthôn với cưdân bảnđịa, tạonên nềntảng của dântộc Kinh (京族). Từ “Kinh” banđầu là dùngđể chỉ những cưdân sống ở kinhđô gần vùng đồngbằng Sông Hồng và vùng duyênhải, nơi quân Hán lập đồntrú và cơquan hànhchính đầutiên. Nhiều người trongsố họ ở lại vĩnhviễn, đặcbiệt saukhi nhà Đường sụpđổ năm 907.
Kháiniệm “thiênniênkỷ” có ýnghĩa thenchốt trong tiếntrình lịchsử của Việtnam. Sau khi giành độclập năm 939, Annam bắtđầu giaiđoạn mởrộng lãnhthổ của riêng mình, phảnánh môhình đôhộ trướcđó của Trungquốc. Trong mộtnghìn năm tiếptheo, cưdân Annam tiếndần xuống phươngNam, thôntính lãnhthổ của các nước lánggiềng suyyếu bằng chinhphục và chiếmlấn địnhcư. Quátrình này dẫnđến hônnhân hỗnhợp với người Chăm và Khmer, tạonên một bảnsắc dântộc mới. Sựhoàtrộn ngônngữ và dântộc này gópphần hìnhthành các phươngngữ Nambộ, khácbiệt rõrệt sovới lốinói của cưdân miềnBắc được địnhhình qua hơn 2.200 nămqua.
Đến đầu thếkỷ XVIII, cưdân Annam đã đến vùng Rạchgiá ngàynay, nơi họ hoàtrộn không chỉ với cộngđồng Khmer mà còn với hậuduệ ngườiTrungquốc tịnạn do Đềđốc Mạc Cửu dẫnđầu. Nhưđãnói, những người này chạytrốn sựsụpđổ của nhà Minh và sựcaitrị của người Mãnchâu nhà Thanh, và được các vua triều nhàNguyễn chophép địnhcư. Các cộngđồng hỗnhợp hìnhthành từđó dần trởnên không thể phânbiệt với ngườiKinh cả về ngoạihình thểchất lẫn vănhóa, cólẽ do cùng sống trong vùng khíhậu nhiệtđới và trảiqua nhiều thếkỷ hoànhập.
Tổngkết lại, cộngđồng Kinh được hìnhthành từ sáu thànhphần dântộc chính: Taic, Việt, Hoa, Tày, Chăm, và Khmer. Dù disản Chăm và Khmer thườngđược tônvinh vì những đónggóp vănhóa đồsộ, thànhphần Hoa lại thường bị xemnhẹ trong nghiêncứu họcthuật. Đến cuối thếkỷ XIX, khi dânsố Annam đạt 20 triệu người, các biếnđộng lịchsử càng làm thayđổi bảnsắc dântộc. Chẳnghạn, cộngđồng Chăm bị suygiảm mạnh do các cuộc đànáp dưới thời Vua Minhmạng, vì họ từng ủnghộ phongtrào Tâysơn. Nhiều người Chăm và Khmer đã tự phânloại thành ngườiKinh mang họ Kinh có gốcHán để tránh kỳthị và bạolực, nhấtlà sau khi lãnhthổ tổtiên của họ bị sápnhập vào NamViệt.
Mặcdù disản Chăm và Khmer được đềcao, giới họcthuật Việt thường né tránh thảo luận về ảnhhưởng dântộc Hoa, cólẽ vì nhạy cảm chínhtrị liênquan đến chủngtộc và chủnghĩadântộc. Tuynhiên, với lịchsử mộtnghìn năm là quậnhuyện của Trungquốc, ảnhhưởng này là khôngthểtránhkhỏi và vôcùng sâusắc. Sosánh với các thuộcđịa cũ như Áinhĩlan dưới sự caitrị của nước Anh, Mễtâycơ dưới Tâybannha, hay sựhoànhập của các nhóm BáchViệt tại Quảngđông và Phúckiến vào cộngđồng ngườiHán, chothấy Việtnam cũngđã diễnra một quátrình tiếntriển nhànước tươngtự. Sau nhiều thếkỷ dưới sựcaitrị của một lánggiềng hùngmạnh, Việtnam cũng trải qua sựhoànhập sâurộng. Nhậnthức điềunày khôngchỉ đúng vềmặt lịchsử màcòn thiếtyếu để hiểu bảnsắc phứctạp của quốcgia.
Hình 4 – Thác Bảngiốc trên dòngsông tộcngười
Hình minhhoạ mỹthuật về những tầng thác Taic‑Việt‑Hoa‑Chăm‑Khmer
trong tiếntrình hìnhthành tiếngViệt hiệnđại.
(Nguồn: chỉnhsửa từ một bức ảnh Thác Bảngiốc, mà một nửa đã bị phía Trungquốc tiếmchiếm.)
Để khiến bứctranh lịchsử và nhântộchọc phứctạp trởnên trựcquan hơn, đặcbiệt đốivới những người có tưduy thịgiác hoặc mỹthuật, hãy thử hìnhdung toànbộ tiếntrình lýgiải này như một bức phongcảnh thuỷmặc.
Hãy tưởngtượng một bảnđồ Việtnam giảđịnh, được vẽ bằng những lớp mựcloang chồnglên nhau. Ở phíatrên, một lớp màuđậm tượngtrưng cho những nguồngốc sớmnhất, rồi dần nhạt đi nhưng chảy liêntục xuốngdưới. Hìnhảnh ấy giốngnhư một thácnước nhiều tầng, trongđó mỗi tầng là một giaiđoạn tiếnhoá vănhóa‑dântộc của vùngđất này.
Tầng thác cao nhất biểutrưng cho những người Hán địnhcư sớm, thuộc đếquốc nhà Hán, mà chính họ cũng xuấtthân từ nhiều quầnthể cổđại khác nhau như Tần, Sở, Ngô và Việt. Nhiều nhóm trong số đó, đặcbiệt là nước Sở (楚國, khoảng 1030–223 TCN), vốn gồm những cộngđồng Taic hoặc tiền‑Thái (先傣), mà họcgiả Việt Nam Bình Nguyên Lộc gọi là “Mãlai” trong tácphẩm năm 1972 Nguồn‑gốc Mãlai của Dân‑tộc Việt‑nam. Luậnđiểm của ông, được các họcgiả đầu thếkỷ XX như Phan Hữu Dật ủnghộ và tươngứng với nhậnđịnh của Lacouperie về nguồngốc Shan‑Taic, chorằng những quầnthể tiền‑Việt này đã hìnhthành tầng móng ngônngữ‑dântộc của cả vùng.
Khi dòng nước chảy xuống, nó trở nên đục hơn, tượngtrưng cho sự hoàtrộn của những yếutố ngoạilai, như những kỵbinh dumục tiền‑Hán từng chinhphục vùng lụcđịa cổ. Sựphatrộn này tiếptục qua nhiều tầng thác, kếthợp dòngdõi Hán và Việt với các ảnhhưởng dântộc khác như Chăm và Khmer. Đến khi dòng nước chảy tới hồ ở đáy, tượngtrưng cho cưdân Annam, nó đã hấpthu một phổ rộng các yếutố vănhóa và ditruyền.
Hồnước cuốicùng này chínhlà hìnhảnh của thànhphần tổtiên người Việtnam và các cộngđồng phươngNam tại Trungquốc, những nhóm cũng truy nguyên nguồngốc từ người Việtcổ (Yue). Kếtquả là một bứctranh dântộc và vănhóa hoànhập sâurộng, được địnhhình bởi nhiều thếkỷ dicư, chinhphục và hônnhân hỗnhợp.
Họcthuyết được trìnhbày ởtrên dựavào sửliệu Trungquốc. Tựnhiên, cách diễngiải mang tính thiên-Hán này cóthể gặp sự phảnkháng từ những người Việt theo chủnghĩadântộc, vì nó tháchthức niềmtin bámrễ sâu vào một bảnsắc Việt thuầnchủng về chủngtộc và ngônngữ. Sựkhóchịu này thường phátsinh từ những quanniệm khácnhau về nguồngốc và disản vănhóa.
Khi truytìm lịchsử của một ngônngữ và cộngđồng sửdụng nó, ngườita buộc phải lựachọn giữa huyềnthoại và chứngcứ lịchsử. Nếu chọn cách thứhai, sẽ thấyrõ rằng thànhphần dântộc của khối dântộc Kinh là kếtquả của nhiều thếkỷ hoànhập dântộc, chủyếu giữa cưdân Việtcổ (Yue) bảnđịa và những lànsóng dicư của người Hán. Sựhoàtrộn này phầnlớn bắtnguồn từ quátrình Trungquốc tiếptục tiếnxuống phươngNam, đẩy các cộngđồng Việt cổ rờikhỏi vùngđất cũ và buộc họ dịchchuyển sang những lãnhthổ mới.
Dữliệu dântộcchí từ miềnBắc Việtnam chothấy tiếntrình dicư và hoànhập này tiếptục kéodài đến tận thếkỷ XX. Sự tiếndiễn dântộc này songhành với tiếntrình của đếquốc Hán sau khi thôntính nước NamViệt vào năm 111 trướccôngnguyên, khi nhiều nhóm dântộc khácnhau bị hoànhập vào hệthống đếquốc. Nhìn từ gócđộ này, quátrình hìnhthành dântộc Việt phảnánh một cungđường tươngtự của sựdunghợp vănhóa và tiếptục lịchsử. (6)
Điềuquantrọng cần nhậnthức là khônghề tồntại một “chủngtộc Trungquốc” duynhất. Điều thựcsự tồntại là vănhóa Trungquốc và những cộngđồng khácnhau đã tiếpnhận, địnhhình và đónggóp vào nó qua nhiều thờiđại. Những người đượcgọilà “ngườiTrungquốc”, cả trước và sau nhà Hán, thựcchất đềucó nguồngốc hỗnhợp, xuấtthân từ nhiều nhóm dântộc khácnhau ở cả miềnBắc lẫn miềnNam Trungquốc cổđại.
Sựđadạng này bắtđầu từ khi Tần Thỉ Hoàng thốngnhất Trungquốc và đặt nềnmóng cho thựcthể mà ngàynay đượcgọilà Trungquốc. Đếquốc Tần baogồm:
(a) Dâncư của sáu nước độclập trướcđó, cóthể mang dòngdõi khácbiệt sovới vùng lõi của nướcTần tại Thiểmtây ngàynay;
(b) Cộngđồng Tần nguyênthuỷ, xuấtthân từ các nhóm kỵbinh dumục tiền‑Tạng;
(c) Các bộlạc phươngBắc thời Hạ và Thương, khôngthuộc hệ Taic, baogồm những nhóm mang yếutố Altai và Độtquyết (Thổ) tại các vùng như Sơntây và Sơnđông;
(d) Các nhóm phươngNam thuộc những nước từng triềucống nhàTâyChu, có nguồngốc truyvề vùng Hồnam ở Trungquốc phíaNam.
Khi đếquốc Tần mởrộng xuống phươngNam, họ hoàtrộn và hấpthu các cộngđồng Việt cổ bảnđịa. Tiếntrình hoànhập này tiếptục qua nhiều triềuđại, khiến dânsố tănglên nhờ sự sápnhập thêm nhiều nhóm bộlạc BáchViệt khi lãnhthổ của họ bị thôntính vào thựcthể chínhtrị đang mởrộng, tức Trungquốc (中國).
Vìthế, bảnsắc “người Trungquốc” không xuấtphát từ một chủngtộc duynhất, mà từ một quátrình dunghợp phứctạp và tiếptục giữa nhiều vănhóa và cộngđồng trên một khônggian rộnglớn và đadạng.
Hình 5 – Bảnđồ thời TâyChu
(Nguồn: http://www.art-virtue.com/history/shang-zhou/shang-zhou.htm)
Saukhi triềuđại nhàTần sụpđổ chỉ sau một thờigian ngắn trịvì, đếquốc rơi vào hỗnloạn. Giữa các thếlực tranhđoạt quyềnlực, nước Sở phụcquốc trỗidậy và quyếtliệt cạnhtranh cho vịthế thốngtrị. Saucùng, thắnglợi thuộc về Lưu Bang, vị hoàngđế sánglập nhàHán, người đã vươnlên nhờ sựủnghộ của một độingũ tướnglĩnh, mà phầnlớn vốn là cựu thầndân của nướcSở. Những vị lãnhđạo này, cũngnhư chính Lưu Bang, đềucó dòngdõi truyvề tổtiên Taic của ngườiBáchViệt cổ (Yue) kếthợp nên thầndân nướcSở, quađó cho thấy sự tiếptục sâuxa về dântộc và vănhóa giữa phongtrào phục Sở và sựhìnhthành banđầu của nhà Hán.
Trong tiếngViệt, thuậtngữ Tàuô được cholà phátsinh từ cáchgọi người Tần (秦), vốn nổibật với cách ănbận yphục màuđen. Sựliênhệ này tạonên tổhợp 秦烏 (Tần‑ô), dùngđể chỉ tàndư của các nước cổđại khác bị Tần thôntính hoặc tiêudiệt trong quátrình chinhphục.
Tuynhiên, cũng tồntại một giaithoại xuấtphát từ Yên Đan Tử (燕丹子), một tướctác Háncổ thuậtlại các sựkiện thời Chiếnquốc. Về cuối thờikỳ ấy, Tháitử Đan của nước Yên bị giữ làm contin tại Tần. Khi ông xin được trởvề, Tần vương nhạomỉa đáp rằng: “Chỉ khi đầu quạ hoá trắng và ngựa mọc sừng thì trẫm sẽ cho về.” Trong tuyệtvọng, Thái tử Đan ngẩnglên nhìn trời mà thankhóc. Kỳlạ hay, đầu của quạ liền hoá trắng và ngựa thì mọc sừng — những điềm đượchiểulà thiênmệnh uốn heo ýchí của ông. Từđó, loài quạ được gọi là 秦烏 (Tần‑ô, “quạ Tần”), biểutrưng cho điều kỳdị và điềmbáo. Câuchuyện này không chỉ phảnánh căngthẳng giữa Yên và Tần mà còn chothấy cách huyềnthoạihoá và ẩndụ địnhhình cách biểuđạt ngônngữ trong vănhóa Háncổ.
Dù nhìntheo cách nào, cóthể hìnhdung rằng những cộngđồng bị Tần đánh dạt đã gọi quân xâmchiếm bằng một dạng ngữâm gầnvới Tàuô (/taw²o¹/), và dạng này vềsau pháttriển thành từ Tàu trong tiếngViệt. Về mặt ngữâm, Tàu hìnhthành qua một quátrình biếnđổi tiếpâm (sandhi). Cụthể, âmcuối mũi /‑n‑/ của âmtiết thứnhất bị lướtqua và hoàvào nguyênâm trònmôi /‑o‑/ của âmtiết thứhai, tạothành một bánphụâm /‑w/ ở cuối. Dođó, sựchuyểndạng cóthể biểudiễn như sau:
“Tàu” <~ [/tã‑/ + /‑wo/], trongđó sựgiảnlược của /‑wo‑/ thành /‑w/ phảnánh một dịchchuyển ngữâm tựnhiên.
Qua thờigian, Tàu trở thành một cách gọi khẩungữ — đôikhi mang sắcthái miệtthị — dànhcho người Trungquốc, vừa mang gốc rễ lịchsử của mốithù với nhàTần, vừa mang tiếntrình tiếnhoá ngữâm nộitại.
Đếquốc nhàHán là sựtiếpnối của thựcthể Trungquốc thốngnhất dưới triềuđại nhàTần, đã mởrộng lãnhthổ và hấpthu một quầnthể rộnglớn gồm cưdân của các quốcgia cổđại từng độclập trướcđó. Về chủngtộc và ngônngữ, bảnsắc Hán hìnhthành trên một nềntảng dânsố vốn đã baogồm cưdân của nước Sở cũ, rồi vềsau được bồiđắp bởi các yếutố BáchViệt (Yue) từ Vươngquốc NamViệt bị thôntính. Từ sựdunghợp này, cộngđồng được gọilà “người Hán” rađời, baogồm khôngchỉ vùnglõi của đếquốc mà cả những lãnhthổ mới sápnhập, tươngứng với hai tỉnh Quảngđông và Quảngtây ngàynay. Từ thời điểm ấy trởđi, tấtcả cưdân sống trong phạmvi đếquốc Hán đềuđược xemlà người Hán, tươngtự như cách bấtkỳ ai sinhsống trong Hiệpchủngquốc Hoakỳ đều đượcxemlà ngườiMỹ, bấtkể nguồngốc tổtiên.
Sựhìnhthành của cộngđồng Hán vìthế là kếtquả của một quátrình dunghợp phứctạp: những thầndân từng cấuthành bứctranh dânsố đaquốcgia thời Đông-Chu, những nhóm bị hấpthu sau sự sụpđổ của đếquốc Tần, và các cộngđồng phíabắc Sông Dươngtử (楊子江 Yángzǐjiāng) hoàtrộn với cưdân BáchViệt ở miền Hoanam Trungquốc.
Saukhi Đếquốc nhàHán thôntính Vươngquốc NamViệt vào năm 111 trướccôngnguyên, cộngđồng Hán đachủngtộc từ miềnNam Trungquốc bắtđầu một quátrình dicư liêntục xuống vùng đôngnam của đếquốc — chính là miền đôngbắc Việtnam ngàynay, nơi Quận Giaochỉ (Giaochâu) vừa được thiếtlập. Trong những lànsóng didân ngườiHán sớmnhất cùng các đơnvị bộbinh đikèm, có nhiều nhóm vốnthuộc thànhphần BáchViệt (百越 BaiYue) trướcđó đã cưtrú ngay phíanam Sông Dươngtử, tại các khu vực tươngứng với Hồbắc và Hồnam hiệnnay. Bị dờikhỏi quêhương bảnxứ, họ bị đẩy đi táiđịnhcư đến những vùngđất xaxôi như lưuvực SôngHồng ở miềnBắc Việtnam. Đốivới nhiều người, sựdịchchuyển này trởthành vĩnhviễn, phầnlớn vì họ khôngcòn điềukiện hay cơhội để trởvề.
Khôngcógì là chuyệnbímật về việc binhlính nhàHán phầnlớn xuấtthân từ tầnglớp bầncùngnhất trong xãhội, những người khôngcòn phươngtiện sinhsống nên buộcphải nhậpngũ. Trong tiếngHán có một tụcngữ cổ rằng: “好男不當兵，好鐵不打釘” (Hǎonán bù dangbinh, hǎotiě bù dǎdīng: ‘Đànông tốt thì không đi lính, thép tốt thì không dùng để rèn đinh’). Thànhngữ này được dẫn ra ởđây nhằm nhấnmạnh một sựthật rằng trong hàng trăm nghìn binhlính Trungquốc được pháisang thuộcđịa Annam cổđại, chỉcó rấtít người cóthể trởvề cốhương.
Songhành với chiếndịch namtiến kéodài của quân nhàHán, những lànsóng quanlại bị lưuđày, dòngtộc của họ, cùng những nhóm tịnạn chạytrốn chiếntranh và đóikém, lầnlượt nốitiếp đitheo. Các nhóm này dicư với quymô lớn và dần hìnhthành các cộngđồng địnhcư vĩnhviễn tại những lãnhthổ mới bị sápnhập, vềsau được triều nhàĐường chínhthức đặttên là Annam Đôhộphủ (安南 督護府), một danhxưng được sửdụng chođếnkhi triềuđại này suyvong.
Quathờigian, nhiều nhóm cưdân mới này mởrộng xuống các vùng canhtác thấpthoáng ở lưuvực đôngnam, đặcbiệt tại các khuvực tươngứng với hai Tỉnh Vĩnhphúc và Hoàbình ở miền Bắc Việtnam ngàynay. Tại đây, họ địnhcư vĩnhviễn, phầnlớn vì khôngcòn điềukiện hay cơhội để trởvề quêhương bảnxứ. Trong thiênniênkỷ tiếptheo, những nhóm didân thuộcđịa này cùng concháu của họ đã trởthành nềntảng dânsố của cộngđồng Kinh chiếm đasố trong nhànước Annam độclập vềsau.
Ngaytừđầu, sựhiệndiện của ngườiHán địnhcư tại vùnglõi của Annam cổđại đã tạo áplực lên cưdân bảnđịa — những nhóm được ngành dântộchọc phânloại là Việt‑Mường — khiến họ dần bị đẩylùi vào các vùngnúi xaxôi. Những cộngđồng này, ngàynay được côngnhận là dântộc Mường, vẫn tậptrung chủyếu tại Tỉnh Hoàbình và thuộc số 54 dântộc thiểusố được côngnhận chínhthức ở Việtnam, nhiều nhóm trongsố họ vẫn sinhsống ở bênrìa vùngđất tổtiên của mình.
Trongkhiđó, những nhóm bảnđịa cònlại tại các vùng gần kinhthành và đồngbằng phìnhiêu Sông Hồng thường có xuhướng hợptác với didân ngườiHán đến địnhcư. Sựhoànhập của những lànsóng didân Hán trong tiếntrình namtiến liêntục đã bénrễ tại các vùng táiđịnhcư này, nơi việc kếthôn giữa đànông Hán và phụnữ bảnđịa ngày càng phổbiến. Qua nhiều thếhệ, quátrình này đã tạonên một cộngđồng dâncư laichủng sinhra tại Annam, được sửsách gọi là dânAnnam, những người vềsau trởthành tổtiên của dântộc Kinh hiệnđại, thườngđược môtả là “cưdân vùng đôhội” của khuvực.
Hình 6 — Bảnđồ thời nhàHán
(Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/Han_Dynasty)
Từ thuở cổđại chođến nay, cưdân từ Hoalục luôn liêntục rờibỏ nộiđia để tìmkiếm một đờisống tốtđẹp hơn tại các vùngđất khác; điềuấy từ lâu đã trởthành một bộphận cấuthành trong lịchsử Trungquốc.
Trong thờihiệnđại, thếhệ thanhniên lớnlên trong các giađình ngườiViệt địnhcư mới tại những quốcgia phươngTây — như Hoakỳ, Đức và Pháp — thường có thểtrạng pháttriển vượttrội, phầnlớn nhờ điềukiện dinhdưỡng được cảithiện. Vềmặt thểchất, họ khácbiệt rõrệt sovới thếhệ chamẹ: caoráo hơn, rắnrỏi hơn và thường có lànda sángmàu hơn. Những đặcđiểm này phảnánh sựkếthợp giữa ditruyền từ các nguồngốc phươngBắc và tácđộng của môitrường sinhsống mới, khácvới những đặctrưng hìnhthái thường thấy ở các cộngđồng thuộc ngữhệ NamÁ hoặc NamĐảo.
Cụthể, sựkhácbiệt này tách họ rakhỏi các nhóm có nguồngốc Mon‑Khmer, cũngnhư người Chăm — những cộngđồng có liênhệ ditruyền với dântộc Lê trên đảo Hảinam của Trungquốc — và các dâncư phươngNam khác như người Mãlai, Philippines, Indonesia và các nhóm Polynesia. Sựđốichiếu ấy chothấy mốiquanhệ phức tạp giữa yếutố môi trường và các dãy ditruyền được thừahưởng trong sự hìnhthành thểchất của các cộngđồng sống thaphương.
Trên thựctế, cóthể khẳngđịnh mộtcách chắcchắn rằng hơn 99 phầntrăm dânsố ngườiKinh hiệnnay mang họ gốc tiếngHán. Hiệntượng này phảnánh một môhình hoànhập vănhóa và dânsố kéodài qua nhiều thếkỷ, tươngtự các chínhsách đồnghoá chủngtộc từngđược ápdụng dưới triều nhàTần, khi triềuđình banhành chiếuchỉ buộc hơn 30.000 phụnữ bảnđịa kếthôn với binhlính của họ. Phầnlớn vấnđề này đãđược trìnhbày trong một bàiviết khác về độngthái chínhtrị. Tómlại, sựthiếuvắng thảoluận côngkhai xoayquanh chủđề này bắtnguồn từ hai nguyênnhân: hoặc do các họcgiả trongnước tuânthủ diễnngôn “đúngđườnglối”, hoặc do một bộphận côngchúng Việtnam có xuhướng đồngnhất lòng tựhàodântộc với việc phủnhận lịchsử.
Để hiểurõ hơn hiệntượng này dưới gócđộ nhânchủnghọc, cóthể sosánh nguồngốc của ngườiViệt với những trườnghợp tươngtự ở các quốcgia khác có quátrình pháttriển gần giống, tứclà sự hìnhthành các quốcgia đasắctộc, không phụthuộc vào nguồngốc tổtiên thuầnnhất. Chính theo cách ấy mà căntính Annam bắtđầu hìnhthành cáchđây khoảng 2.225 năm.
Chẳng hạn, lịchsử ĐôngÁ đươngđại cungcấp những vídụ minhhoạ rõrệt: cả ba đời thủtướng liêntiếp của Singapore và toànbộ các đời tổngthống của Đàiloan đều có tổtiên xuất thân từ Trungquốc đạilục, cụthể là Tỉnh Phúckiến. Thếnhưng họ vẫn tựhào nhậndiện mình là người Singapore và người Đàiloan, hoàntoàn phùhợp với căntính quốcgia của họ. Bảng 5 dướiđây chothấy những đườngtiếntriển songhành giữa Việtnam và Đàiloan. Điều đã xảyra tại Việtnam hơn hai thiênniênkỷ trước, ở nhiều phươngdiện, đang táidiễn tại Đàiloan ngày ay.
Dĩnhiên, khi đưara những sosánh nhưvậy, cần loạitrừ tácđộng của các yếutố kỹthuật hiệnđại — như giaothông, truyềnthông và hệchữ viết — vì chúng không thuộc phạmvi sosánh. Những yếutố hiệnđại này, về bảnchất, gópphần duytrì sựổnđịnh của phátâm chuẩn và làm chậm lại quátrình tiếnhoá tựnhiên của ngônngữ.
Bảng 4 — Căntính Đàiloan
Trong tổngsố 23 triệu dân tại Đàiloan, có đến 98% là hậuduệ của những đợt didân Hántộc từ Trungquốc sang trong giaiđoạn thếkỷ XVII đến thếkỷ XX. Trongsố này, khoảng 70% có tổtiên xuấtthân từ Phúckiến và tựnhận mình là người Hoklo, trongkhi khoảng 15% là người Hẹ (Hakka) đến từ Quảngđông và cả Phúckiến. Tổtiên của các cộngđồng này vốnlà những laođộng vượt eobiển Đàiloan sang làmviệc tại các đồnđiền do người Hàlan lậpnên. Ngườita chorằng những nam laođộng này đã kếthôn với phụnữ bảnđịa, từđó hìnhthành một nhóm dâncư mới mang tínhchất hoàhuyết giữa ngườiHán và thổdân. Chính những hậuduệ này ngàycàng tựnhận mình là người Đàiloan và dầndần từchối nhậndiện “ngườiTrungquốc”.
Nguyênnhân chủyếu của xuhướng này bắtnguồn từ chếđộ chuyênchế của Quốcdânđảng (KMT) — một chínhquyền ngoạilai chạysang Đàiloan saukhi thấtbại trong cuộc Nộichiến Trungquốc và thiếtlập bộmáy caitrị tạiđây. Thiếtlập thiếtquânluật kéodài bốn thậpniên, chínhquyền này đã thihành nhiều biệnpháp phânbiệt đốivới cưdân bảnđịa. Quanthoại — một ngônngữ ngoạilai — được đemra ápdụng làm quốcngữ, còn tấtcả các ngônngữ khác đều bị cấm. Sựcaitrị hàkhắc này chỉ chấmdứt vào năm 1988, mở ra một kỷnguyên mới trong lịchsử Đàiloan khi Lý Đăng Huy — một người Đàiloan — trởthành tổngthống.
Cuộc chuyểngiao quyềnlực đầutiên rờikhỏi Quốcdânđảng rặc Hántộc diễnra vào năm 2000, khi Trần Thuỷ-Biển thuộc Đảng Dânchủ Tiếnbộ đắccử tổngthống. Ông đã thúcđẩy mạnhmẽ xuhướng độclập Đàiloan qua các tuyênbố về “hai quốcgia ở hai bên eobiển”, vậnđộng trưngcầu dâný về độclập, và bãibỏ Hộiđồng Thốngnhất Quốcgia.
Dưluận Đàiloan về vấnđề độclập hiện bị phânhoá rõrệt giữa miền Bắc và miền Nam — một sự phânhoá trùngkhớp thúvị với sự khácbiệt giữa nhóm “ngoạitỉnh” (外省人) tậptrung ở miềnBắc và nhóm “bổntỉnh” (本省人) tậptrung ở miềnNam.
Nguồn: http://www.taiwandna.com
Hãy xétđến sốlượng trẻem dựkiến được sinhra từ hơn 180.000 phụnữ Việtnam — được ghi nhận tính đến năm 2018 — đã kếthôn với đànông Đàiloan trong suốt 35 năm qua. Ngoạitrừ nhóm cưdân đếnsau năm 1949, phầnlớn những ngườiđànông này là hậuduệ của lớp didân Phúckiến đã Hánhoá hoàntoàn, bắtđầu địnhcư từ Hoalục kểtừ thếkỷ XVII. Dânsố được hìnhthành từ những cuộc hônnhân này cóthể đã vượtquá consố 900.000 cưdân được ghinhận trong cuộc kiểmtra dânsố thời Bắcthuộc do nhàHán caitrị tại Quận Giaochâu cáchđây khoảng 2.000 năm.
Xétvề tỷlệ thànhphần chủngtộc, cơcấu dânsố giữa hai cộngđồng — người Annam cổđại và người Đàiloan hiệnđại — cóthể xemlà tươngđương. Nhóm thứnhất, mang nguồngốc Hán tại Annam, đượcgọilà “ngườiAnnam”, trongkhi nhóm thứhai được gọi là “ngườiĐàiloan”, mỗibên đều sửdụng một biếnthể Hánhoá của ngônngữ bảnđịa và mang trong mình một tỷlệ nhấtđịnh huyếtthống thổdân. Trong bốicảnh này, căntính dântộc được địnhhình khôngphải do nguồngốc tổtiên mà bởi chính nơi sinhra. Vìvậy, khái niệm “ngườiĐàiloan” baogồm cả “ngườingoàitỉnh” (外省人) lẫn “ngườitrongtỉnh” (本省人), cùng chiasẻ camkết bảovệ chủquyền thựctế của Đàiloan, dù độclập chínhthức vẫn chưa đạtđược — một quỹđạo lịchsử phầnnào tươngtự tiếntrình hìnhthành quốcgia của Việtnam.
Mặcdù nhiều người Việtnam mang huyếtthống Trungquốc, lòng tựhàodântộc vẫn gắnchặt với truyềnthống trườngkỳ chốngngoạixâm, đặcbiệt trước các lànsóng bànhtrướng của các triềuđại Trungquốc. Tinhthần này thểhiện rõ trong lịchsử quânsự đặcbiệt của Việtnam, tiêubiểu là ba lần đánhbại quân Môngcổ trong thếkỷ XIII — vào thờiđiểm mà Môngcổ đã chinhphục và caitrị Trungquốc gần một thếkỷ. Suốthơn một thiênniênkỷ từkhi độclập tớinay, , các thếhệ ngườiViệt đã liêntục hysinh để giữ gìn chủquyền quốcgia.
Ngoạitrừ quátrình Namtiến trong lịchsử — với sựsápnhập từngbước lãnhthổ của vươngquốc Chămpa đã diệtvong và một phần lãnhthổ Khmer — chủquyền liêntục của Việtnam trởthành một môhình đángchúý đốivới các dântộc khôngcó quốcgia. Cộngđồng Tạng và Duyngônhĩ thuộc Tâncương vẫn đang tìmkiếm sựphụchồi quêhương, vốncòn nằm dưới sựkiểmsoát của Trungquốc. Cuộc tranhđấu hiệnnay của họ phảnchiếu kinhnghiệm hàng thếkỷ của Việtnam cổđại trướckhi giành độclập vào thếkỷ X.
Xéttừ gócđộ ngônngữ, đôikhi chỉcần khảosát các mặt chínhtrị, vănhóa và lịchsử của một ngônngữ mộtcách độclập, đặcbiệt khi các ngônngữ như Mon‑Khmer và Việtnam pháttriển táchbiệt trong phầnlớn lịchsử của chúng. Nhữnggì từng thuộc phạmvi ngônngữ Khmer cuốicùng trởthành một phần của phạmvi Việtnam, và ngượclại. Độngthái này tươngtự mốiquanhệ lịchsử giữa Việtnam và Trungquốc, cũngnhư giữa cộngđồng Đàiloan và Trungquốc.
Tuynhiên, trong lĩnhvực Hán‑Việt học, một phươngpháp tíchhợp là cầnthiết — kếthợp nhânchủnghọc, lịchsử và ngônngữhọc — vì ba lĩnhvực này gắnbó chặtchẽ vớinhau. Thiếu khungphântích này, khócóthể lýgiải các mốiliênhệ đồngnguyên giữa mộtsố từvựng tiếngHán và tiếngViệt, đặcbiệt trong giaitầng khẩungữ hoặc thânmật. Chẳnghạn, các từ thôtục chỉ cơthể và hànhvi tìnhdục như ‘cu’, ‘cặt’ (龜 guī), ‘hĩm’, ‘lồn’ (隂 yīn), ‘bề’ (嫖 piáo), ‘đụ’, ‘đéo’ (屌 diǎo; SV ‘điệu’, Quảngđông diu2, Hẹ diau3) đều có quanhệ ngữnguyên rõrệt. Tươngtự, các từ trangnhã như ‘ânái’ (恩愛), ‘giaohợp’ (交合), ‘giaocấu’ (交媾) cũng cùng chunggốc.
Những tươngứng này phảnánh “bộ gen ngônngữ” — tức các quanhệ cấutrúc sâuhơn, biểuhiện qua những môhình ngữnghĩa và ngữâm chỉ xuấthiện trong các ngônngữ có quanhệ họhàng. Điềunày chothấy tầmquantrọng của phươngpháp liênngành trongviệc hiểu trọnvẹn các lựclượng lịchsử và vănhóa đã địnhhình từvựng tiếngViệt.
Những điểm tươngđồng giữa các phươngngữ “tiếngHán” khácnhau hélộ những đặcđiểm sâuxa không xuấthiện trong các ngônngữ không cùng ngữhệ, như Mon‑Khmer. Các đặctính chung này mạnh đếnmức đôikhi chemờ nguồngốc thậtsự của một số hìnhthức. Sựgầngũi về ngữâm và ngữnghĩa khiến việc phânbiệt giữa từ đồngnguyên và từ vaymượn trởnên khókhăn.
Chẳnghạn, từ ‘đường’ 糖 táng (đường ăn) và ‘đàng/đường’ 唐 táng (con đường) đềucó nguồngốc Hán, nhưng sựkhácbiệt ngữnghĩa phảnánh các tầng ngữnguyên khácnhau. Từ thứnhất có thể bắtnguồn từ gốc BáchViệt (Yue), vì Quảngtây xưakia là vùng trồng mía; từ thứhai, phátâm /dang2/, cóthể truyvề tiếng Hán Trungcổ . Chúng táixuất trong các tổhợp như ‘đáiđường’, ‘tiểuđường’ 糖尿 tángniào, trongđó 尿 niào (SV niệu) tươngứng với cả ‘tiểu’ lẫn ‘đái’. Dạng láy 尿尿 niàoniào tươngứng với ‘điđái’, còn Quảngđông 屙尿 /o1niu6/ tươngứng với ‘điỉa’.
Những vídụ này chothấy môhình giaothoa từvựng rộnghơn giữa tiếngViệt và tiếngHán. Tuynhiên, phântích ngữnguyên đơnlẻ khôngđủ để xácđịnh quanhệ họhàng, vì nhiều từ tiếngHán cũng cóthể có nguồngốc ngoạilai. Phânbố phươngngữ cũng phảiđược xétđến. Trong trườnghợp này, các biếnthể ngữâm của ‘đường’ — [ɗɨə̤ŋ˨] (HN), [ɗaŋ˨] (HV), [t’ɔŋ˨] (Quảngđông) — gợiý một dãy âmvị pháttriển chung. Trongkhi 唐 táng cóthể cho ra ‘đường’ hoặc ‘đàng’, thì 糖 táng /t’aŋ2/ (đường ăn) luôn là ‘đường’, không bao giờ là ‘đàng’. Sựphânhoá ngữnghĩa này được củngcố bởi các ràngbuộc ngữâm liênphươngngữ, như /t’ɔŋ2/ và /djɒŋ2/ trong tiếngViệt Trungbộ. Từ 糖 táng, cóthể có gốc Bách‑Việt, đượcdùng để kýâm cho kháiniệm “đường ăn”, còn 唐 táng đượcdùng làm cơsở kýâm cho ‘đường/đàng’, cóthể mang nghĩa “đườngđi trong khuônviên cungđiện”. Tươngtự, 道 dào (HV đạo) tươngứng với HN ‘đường’ qua quyluật /‑owŋ/ → /‑ɒw/, như trong ‘đau’ và 痛 tòng (HV thống).
Để hìnhdung bằng một phépsosánh: hãy xem tiếngViệt như “tiếng Anh” trong ngữhệ Ấn‑Âu, và tiếngHán như phầnlõi của ngữhệ Hán‑Tạng. Cũngnhư tiếngAnh hấpthu từvựng Germanic, Latin, Greek và Romance, tiếngViệt tiếpnhận từvựng từ nhiều phươngngữ Hán khácnhau. Trong phép ẩndụ này, Hán‑Tạng đóng vaitrò ngữhệ Ấn‑Âu, còn tiếngViệt đóng vaitrò tiếngAnh. Mốiquanhệ giữa tiếngViệt và Hán‑Tạng vì thế phảnchiếu mốiquanhệ giữa tiếngAnh và họ Ấn‑Âu.
Hơnnữa, nếu Trungquốc khôngphải là một quốcgia thốngnhất mà là một “Hiệpchủngquốc Trunghoa”, trongđó mỗi tỉnh vậnhành như một thựcthể có chủquyền tươngtự châuÂu thời tiền‑EU, thì các phươngngữ như Quảngd0ông và Phúckiến hẳn đãđược phânloại thành ngônngữ độclập. Theo cùng một lôgic ấy, nếu Việtnam vẫncòn nằm dưới sựcaitrị của Trungquốc, thì tiếng Annam — vốn vẫnđược gọi là /a1nam2we5/ trong Hảinam ngàynay — rấtcóthể đã đượcxem như một phươngngữ Trunghoa.
Về phươngpháp, phầnlớn các nhànghiêncứu Hánhọc được đàotạo theo môhình Tâyphương tiếpcận nghiêncứu Hánngữ bằng những côngcụ pháttriển cho ngônngữ Ấn‑Âu. Tuy nhiên, những khuônphép này thường tỏra thiếusót khi ápdụng vào lĩnhvực Hán‑Việt. Chẳnghạn, các hệthống cáchbiến (đốitượng, chủcách, tặngcách) phổbiến trong Latinh, Đức hay Nga hầunhư khôngtồntại trong Hánngữ, ngoạitrừ mộtsố phụtố độngtừ phụcnguyên của Háncổ như ‑s (Bloomfield 1933:17), hoặc hiệntượng phânđôi phụâm trong tiếngHán Thượngcổ (/GL‑ ~ *BL‑/, /GS‑ ~ *BS‑/, /GDZ‑ ~ *BDZ‑/) được Boodberg (1930) và Cohen (1979:390–393) ghinhận. Trong thời Phápthuộc, mộtsố nhàngônngữhọc thậmchí xem tiếngViệt là “thôsơ” vì thiếu ngữpháp (?), rồi ápđặt cúpháp tiếngPháp để bùđắp cho những gì họ cho là thiếuhụt về từloại, biếnhóa độngtừ và thìgiới, những đặctrưng vốn khônghiệndiện trong cả tiếngViệt lẫn tiếngHán.
Để đạtđược tínhkháchquan cânbằng, cần điềuchỉnhlại những đónggóp của các họcgiả Pháp đầu thếkỷ XX như Maspero và Haudricourt, những người phầnlớn khôngbị chiphối bởi chủnghĩadântộc hay ảnhhưởng vănhoá Trunghoa, với thiênhướng nghiêncứu Hánhóa của các họcgiả Việtnam và Trungquốc như Nguyễn Đình Hoà, Lê Ngọc Trụ, An Chi, Vương Lực (Wang Li 王力), và Triệu Nguyên Nhậm (Chao Yuen-Ren 趙元任). Mỗi người hoạtđộng trong giớihạn chuyênmôn của mình: Maspero chỉ khảosát một số ít từ Annam có nguồngốc Hán; Haudricourt sailầm khi địnhniên sựxuấthiện của thanhđiệu tiếngViệt vào thếkỷ XII; Nguyễn Đình Hoà chỉ quanhquẩn trong phạmvi Hán-Việt; An Chi dườngnhư xem hầuhết các từláy đềucó gốc Hán; Lê Ngọc Trụ cốgắng phânbiệt từ thuầnViệt với Hán-Việt (vídụ dùng 漢 hàn cho ‘hắn’ thayvì 傼); Vương Lực lặplại nhiều kếtluận của họcgiả Việt; còn Triệu Nguyên Nhậm hầunhư không bàn đến tiếngViệt. Dù họ khôngcòn để phảnbiện các hiệuđính đươngđại, côngtrình của họ vẫn là bànđạp để pháttriển một khung lịchsử‑vănhóa mới trong việc truytìm từnguyên Hán‑Việt.
Tuyvậy, khôngthể gạtbỏ hoàntoàn các côngcụ phântích của ngônngữhọc Ấn‑Âu khi nghiêncứu từnguyên lịchsử. Các họcgiả Việt như Bùi Khánh Thế và Cao Xuân Hạo đã điềuchỉnh phươngpháp Tâyphương cho phùhợp bốicảnh địaphương, dù đónggóp của họ thường mang tínhmáymóc hơnlà đisâu vào bảnchất tiếngViệt (xem Cao Xuân Hạo 2009). An Chi thì giảđịnh từnguyên bằng lôgic nộitại, cóthể phảnánh những tínniệm cánhân vẫncòn chịu ảnhhưởng bởi các căngthẳng dântộcchủnghĩa chưađược giảiquyết, như đã bàn trong một bàiviết khác về chínhtrị. Những vấnđề này là trungtâm của mọi đánhgiá nghiêmtúc về nguồngốc tiếngViệt. Saucùng, cóthể nóirằng các nhàngônngữhọc tiềnbối đã đặt nềnmóng — nếukhông phải một móng cứng thì ítnhất cũnglà một bệ diđộng — cho việc tiếptục khảocứu lĩnhvực Hán‑Việt với tinhthần phântích nghiêmnhặt và vôtư.
Bằngcách phêbình những giới hạn của họcthuật tiềnnhân, nghiêncứu này đềxuất các kháiniệm bảnđịa nhằm lấpđầy những khoảngtrống mà các tácgiả trước để lại, đặcbiệt trong những phạmtrù mà các môhình ngoạilai tỏra bấtcập. Mộttrongnhững lĩnhvực ấy là thanhđiệu. Ởđây, mỗi thanh cóthể đượcxemnhư là một đặctrưng hìnhvị gắn trong từvựng, vậnhành tươngtự các dấuhiệu cúpháp trong hệthống ngônngữ Ấn-Âu. Những thanh này, hiểunhư những daođộng âmđiệu mang kýđộ bậccao (high register), có thể được quanniệm như thanhvị — những hìnhvị siêuphânđoạn phânbiệt nghĩa trong cả tiếngHán lẫn tiếngViệt. Chẳnghạn, các biếnthể thanh như ye1, ye2, ye3, ye4, ye5, ye6, ye7, ye8… chothấy một âmtiết duynhất cóthể tạora nhiều giátrị ngữnghĩa tuỳtheo đườngnét thanhđiệu.
Mỗi đơnvị từvựng mang thanhvị cóthể được phânloại như một ngữvị hoặc từvị, bấtkể nó là âmtiết, hìnhvị hay từ hoànchỉnh. Trong tiếngAnh, hiệntượng gầnnhất là chỗnhấn trong ngữđiệu, vốn vậnhành ở cấpđộ cụm hoặc câu (xem Moira Yip 1990). Tuynhiên, ngữđiệu tiếngAnh khônglàm thayđổi nghĩa cơbản của âmtiết /ye/, dùđược phátâm như ‘yea’, ‘yeh’, ‘yes’, ‘yah’ hay ‘ya’. Nhấn, caođộ hay ngữđiệu cóthể tạothành sắcthái nhưng hiếmkhi thayđổi bảndạng từvựng. Tráilại, phânbiệt thanhđiệu trong tiếngTrung và tiếngViệt là thànhtố cốtlõi của quátrình tạo từ. Các ngônngữ Ấn‑Âu nhìnchung khôngcó đặctrưng này, và tiếngKhmer chỉ biểuhiện thanhđiệu ở mứcđộ hạnchế.
Hơnnữa, các quyluật biếnâm truyềnthống của ngônngữ Ấn‑Âu như Luật Grimm hay Đại Chuyểndịch Nguyênâm khôngthể giảithích những hiệntượng bấtquytắc trong tiếntrình biếnâm của tiếngHán Thượngcổ (xem Boodberg 1930; Cohen 1979:363–406). Tươngtự, các môhình biếnâm giữa Hán và Việt thường không tuântheo một hệthống nhấtquán và phải được đánhgiá theo từng trườnghợp. Biếnthể nộibộ giữa các phươngngữ Trunghoa càng làmtăng độ saibiệt. Trongkhi từ Hán-Việt vaymượn biểuhiện những quytắc khá ổnđịnh (vídụ /s‑/ → /t‑/, /c‑/ → /th‑/), thì các từ Hán‑Nôm rộnghơn lại thường xuấthiện mộtcách khódựđoán.
Trong nhiều trườnghợp, các cặp đồngnguyên Hán‑Việt được phát hiện một cách ngẫunhiên hơn là qua phụcnguyên quy tắc. Chẳng hạn, 鼻 pí tươngứng với HánViệt ‘tỵ’ thay vì ‘bĩ’; 番禺 Panyu trở thành ‘Phiênngung’ thayvì ‘Phanngu’; 丞相 chéngxiàng thành ‘thừatướng’ thayvì ‘thằngtướng’; và 民 mín cho ra ‘dân’ thayvì ‘mân’. Những bấtquytắc này gợiý một môhình đốiứng một‑trong‑nhiều, trongđó các dạng đaâmtiết pháttriển từgốc đơnâm kếthợp với thanhvị, dẫnđến những chuyểnđổi ngữâm toàndiện.
Xét trườnghợp 書 shū trong 教書 jiàoshū (‘dạyhọc’), vốn tươngứng trên trườngngữnghĩa với 學 xué trong tổhợp 教學 jiàoxué. Trong tiếngViệt, điềunày tạora ‘dạyhọc’ (Hán-Nôm) và ‘giáohọc’ (Hán-Việt), đều mangnghĩa ‘ngườidạy’. Việc mất phụâm cuối /‑wkp/ trong ‘học’ /hawk͡p̚8/ giúp nhậndiện 書 tươngứng âmsắc với 學. Trongkhiđó, 教師 jiàoshī trở thành ‘giáosư’, ‘côthầy’ rồi sinhra dạng nghịchđảo ‘thầygiáo’, ‘thầycô’. Trong cáchdùng tânđại, ‘giáosư’ chỉ ‘professor’ (sovới 講師 jiăngshī, Hán-Việt ‘giảngsư’), còn ‘giáohọc’ chỉ thầylàng. Những vídụ này chothấy cùng một âm Hán-Việt cóthể pháttriển thành những vaitrò ngữnghĩa khácnhau.
Quátrình chuyểnđổi từ Hán sang Hán‑Việt đòihỏi chuyênmôn sâu ở cả hai ngônngữ. Các khuônphép Tâyphương, dù chặtchẽ, thường giốngnhư “máygiảimã”, những hệthống trừutượng nằmdưới bềmặt của các ứngdụng ngônngữ cụthể. TiếngViệt và tiếngHán, như những “ứngdụng”, cầnđược bảnđịahoá bởi những họcgiả thôngthạo cảhai truyềnthống. Việc phụcnguyên từgốc Việt từ tưliệu Hán vìthế khôngchỉ dựavào quytắc tổngquát màcòn đòihỏi sựamtường Hánvăn và Tựđiển Khanghi vẫnlà nguồn tưliệu khôngthểthiếu trongviệc truytầm những từnguyên vốnđã mờnhạt trong vănbản cổ và đólà lại chínhlà ứngdụngchính.
Chẳnghạn, 車 chē (VS xe) xuấthiện trong HậuHánthư như 居 jū (SV cư), có liênhệ ngữâm với dạng cổ */ka:ʔ/ và tươngứng ngữnghĩa với cộ /ko6/ (‘xe cộ’). Từđó hìnhthành tổhợp xecộ, baoquát cả nghĩachung lẫn nghĩariêng. Tựđiển Khanghi cũng ghinhận cộ dưới các biếnthể như 輂 jù, 輋 jù, 檋 jù và 轂 gǔ. Các yếutố phươngngữ và lịchsử chiphối biếnđổi ngữâm, ngaycả khi cùng xuấtxứ từ một ngữcăn biểuý. Chẳnghạn, tàu (thuyền) cóthể ứngvới 刀 dāo, 舠 dāo hoặc 艘 sōu, trongkhi đò ứngvới 舟 zhōu. Các dạng liênquan như đỏ 彤 tóng (SV đồng) chothấy thêm tầnglớp ngữnghĩa.
Tựđiển cũng bảotồn nhiều chữ cổ và từnguyênđôi, tức nhiều hìnhthức biểuthị cùng một kháiniệm. Chẳnghạn, xanh cóthể ứngvới 靑 qīng (HV thanh), 清 qīng (HV thanh), 倉 cāng (HV thương), 滄 cāng (HV thương) hoặc 蒼 cāng (HV thương). Những biếnthể này chiphối các biểuthức như trờixanh, cóthể viết là 青天 qīngtiān hoặc 蒼天 cāngtiān. Chínhtả hiệndại làm mờđi độ chínhxác từnguyên; việc xácđịnh chữHán đứngsau kháiniệm xanh đòihỏi ngữcảnh và trithức lịchsử. Còn vấnđề các dạng phươngngữ được ghinhận trong Khanghi cóphải là chúng phảnánh tiếng Annam thờibấygiờ haykhông, thì việc phánđịnh thường không dễdàng.
Từ thếkỷ X trởđi, một hệchữ riêng bắtđầu xuấthiện trong phạmvi Việtnam. Hiện tượng này songhành với sựtáchbiệt chínhtrị của Annam khỏi Trungquốc và dẫnđến sựhìnhthành của chữNôm. Các chữ này được cấutạo theo cùng nguyêntắc với chữHán, do các nhàNho Annam sángtạo. Các chữ này phảnánh một hệthống biểuý‑hìnhthanh phức tạp, quađó nhiều từ được sángtạo hoặc điềuchỉnh. Đángtiếc, chỉ mộtphần nhỏ vănbản Nôm thếkỷ XV còn tồntại tại Việtnam sau một thờikỳ chiếmđóng và caitrị của nhàMinh, khiến hồsơ lịchsử bị đứtđoạn.
Phầnlớn từvựng Hán‑Việt thuộc tầng vănhọc và gắn liền với chữviết Hánngữ. Quathờigian, những từ ítdùng dần biếnmất và được thaythế bằng các dạng khẩungữ, nhiều dạng trongsố đó cólẽ đã tồntại trướckhi chữ Quốcngữ được thiếtlập. Ngữnghĩa cũng biếnđổi: chẳnghạn, 仔細 zǐxī ‘tửtế’ vốn nghĩa ‘tỉmỉ’ nhưng chuyểnsang ‘tốtbụng’; 詳細 xiángxì ‘kỹcàng’ (hay ‘kỹlưỡng’) chuyểnsang ‘cẩnthận’. Các vídụ khác gồm 失落 shīluò ‘thấtlạc’, qua ‘lạcloài’ chuyểnsang ‘mấtmát’ → ‘làmmất’; ‘lịchsự’ 歷事 → ‘lễđộ’; ‘íchkỷ’ 益己 → ‘vịkỷ’. Tươngtự, nhiều tổhợp đaâmtiết cũng được táicấu: 一段時間 ‘một khoảng thờigian’ → ‘khoảngthờigian’; 一場夢 yī chăng mèng → ‘một giấcmộng’; 一股風 yì gǔ fēng ‘một cơngió’ → ‘một cơngió’.
Từnguyên Hán‑Việt đã trảiqua biếnđổi ngữâm sâurộng. Các dạng khẩungữ thường lệchkhỏi dạnggốc do hiệntượng phânđôi và biếnđiệu, như chúng thểhiện qua chữ Quốcngữ. Chẳnghạn, rác cóthể từ rácrưới < 垃圾 lāji (‘rác’), đừng từ 甭 béng < 不用 bùyòng (‘đừng’). Từghép thườngxuyên nghịchđảo trậttự cúpháp, và cả hai dạng cùng tồntại: #phóngthích / thíchphóng 釋放 shìfàng, #bảođảm / đảmbảo 擔保, #lươngthiện / thiệnlương 善良, #độcác / ácđộc 惡毒, #thânphụ / phụthân 父親, #thânmẫu / mẫuthân 母親.
Những vídụ này chothấy chiềusâu ảnhhưởng Hánngữ trong từvựng tiếngViệt. Sựtươngđồng ngữâm và ngữnghĩa khiến nhiều họcgiả xemđâylà từvaymượn, dù mứcđộ hộinhập vào tiếngViệt chothấy nguồngốc phứctạp hơn. Người mới tiếpcận nên khảosát các từ cơbản dùngchung — như charuột 親爹 và mẹruột 親母 — để hiểurõhơn các quanhệ từnguyên. Côngtrình này sẽ trìnhbày cả những từnguyên Hán‑Việt quenthuộc lẫn hiếmhoi được biếtđến, kểcả những vídụ do Maspero và Haudricourt nêura, dù mộtsố giảthuyết Môn‑Khmer của họ vẫnchưa được giảiquyết.
Nhiều từ cơbản vượtqua ranhgiới ngônngữ. Chẳnghạn, từ ‘mắt’ xuấthiện như /mat/ trong tiếng Mãlai (/mata/) và mắt trong tiếngViệt, ứngvới 目 mù (HV mục). Tươngtự, máu cóthể liênquan đến 衁 huáng (HV hoang), trongkhi tiếng Khmer có /phnek/ và /chheam/. Những tươngứng xuyên‑ngữhệ này gợiý rằng mộtsố từ cơbản cóthể bắtnguồn từ các cănngữ chung, rồi lantruyền qua các ngữhệ NamÁ và Hán‑Tạng.
Trongkhiđó, sựhiệndiện của sốđếm Môn‑Khmer trong tiếngViệt từlâu đã gây chúý. Dù mộtsố họcgiả xemđây là bằngchứng nềntảng, bàiviết này cho rằng các từ cơbản ngoài phạmvi sốđếm — những từ gắnvới sinhhoạt và tưduy — mới có giátrị chỉđịnh quanhệ ditruyền. Sốđếm khôngđủđể xácđịnh ngữhệ ditruyền đồngnguyên. Các phản vídụ trong những nghiêncứu khác sẽ tháchthức giảthuyết NamÁ, đồngthời đưara bằngchứng Hán‑Tạng rộnghơn. Thựctế, hơn 90% từvựng thôngdụng tiếngViệt cóthể truyvề từnguyên Hán‑Nôm. Độcgiả được khuyếnkhích tiếpcận dữliệu này mộtcách phêphán, khôngphải để chấpnhận ngay, mà để có cơsở biệnhộ cho quanđiểm Hán‑Tạng nếu đã tin vào nó.
Tranhluận về ảnhhưởng Trunghoa đốivới vănhóa Việtnam đã tồntại từlâu. Chủnghĩa dântộc thường dẫnđến việc giảmnhẹ hoặc xoábỏ các liênhệ lịchsử. Sựkhángcự này đặcbiệt mạnh trong giới dântộcchủnghĩa cựcđoan, nơi niềmtin bị chiphối bởi ýthứchệ hơnlà bằngchứng.
Chínhtrị từng ảnhhưởng đến sựpháttriển ngônngữ. Uyểnngữ và kỵhuý dẫnđến việc thaythế các từ như lợi (利) — trùng tên Vua Lê Lợi — bằng lời hoặc lãi. Tácgiả giảđịnh rằng ngay cả 民 mín, được đọclà dân trong Hán‑Việt, cóthể đã được điềuchỉnh để tránh liênhệ trựctiếp với Lý Thế Dân (李世民), hoàngđế nhà Đường thời TrungQuốc đôhộ Annam. (Trongkhiđó, ngônngữhọc lịchsử Hán lại ghinhận từ trên có âm trùngnữu 重紐 chóngnǐu, tươngứng với HV “điệpvận” 疊韵 diéyùn.)
Trong thời hiệnđại, các chỉthị chínhtrị khuyếnkhích dùng các từ “thuầnViệt” như xelửa (tàu hỏa), tênlửa (hỏa tiễn), máybay (phi cơ), dù chúng có nguồngốc Hán. Những từ này thaythế các dạng Hán‑Việt như hoảxa 火車, hoảtiển 火箭, phicơ 飛機, vốn phổbiến ở miềnNam trước 1975. Đáng chúý, các dạng này được dunhập trong thời Phápthuộc và tiếngHán đã cóthể vaymượn từ tiếngNhật.
Tại sao chúngta cần quantâm đến ảnhhưởng Hánngữ trong tiếngViệt? Bởivì ảnhhưởng ấy nằm ngay trong lõi của tiếngViệt, và đó chínhlà trọngtâm của nghiêncứu này. Sựđịnhhình Việtnam bởi vănhóa Trunghoa tươngtự như cách người Lamã, Celt, Angle và Saxon địnhhình nước Anh thờicổ (Palmer 1972:356). Dấuấn Trunghoa ănsâu vào đờisống Việtnam, khôngchỉ trong các tậptục hữuhình mà cả trong những tinhvi của ngônngữ thườngnhật. Ảnhhưởng ấy vươnđến tận tầnglớp thânmật nhất của từvựng, kểcả các biểuthức khẩungữ.
Cóthể khẳngđịnh mộtcách chắcchắn rằng ảnhhưởng vănhóa và lịchsử Trunghoa đã ănsâu vào đờisống thườngnhật và ngônngữ của ngườiViệt. Ảnhhưởng này khôngchỉ hiểunghĩa qua các biểuthức trangtrọng mà còn thấm vào những tầnglớp thânmật và khẩungữ nhất của lờinói, kểcả từvựng liênquan đến quanhệ conngười và tìnhdục. Những lựachọn ngônngữ trong tiếngViệt, dù thanhnhã hay thôtục, thường phảnchiếu các tươngứng trong tiếngHán mộtcách đángkinhngạc. Các thuậtngữ chỉ cơquan sinhsản, chứcnăng tìnhdục và các hànhvi liênquan đều có từnguyên đồnggốc với từvựng Hánngữ. Những tươngứng nhưvậy khôngthể tồntại nếu khôngcó nhiều thếkỷ tiếpxúc liêntục giữa Hán và Việt.
Để hiểurõ ảnhhưởng này, cần xétđến quátrình pháttriển lịchsử của các phươngngữ Hánngữ và cách mà độphứctạp của chúng songhành với tiếngViệt. Hánngữ truyềnthống được chiathành bảy nhóm phươngngữ lớn, tấtcả đều truynguyên về tiếngHán Trungcổ. Các nhóm này đã phânnhánh thành hơn 900 phươngngữ phụ trên toàn Trungquốc, theo C‑C Chang (dẫn lại trong Moira Yip 1990:202, 223). Dù có cùng tổtiên, các phươngngữ này phầnlớn không thônghiểu lẫnnhau — khôngchỉ giữa các nhóm mà ngaycả trong cùng một nhóm phươngngữ. Chẳnghạn như Phúckiến, Hảinam và Triềuchâu, tuy đều thuộc phươngngữ MânNam, nhưng khácnhau đángkể về ngữâm và từvựng. Quanhệ giữa chúng mang tính lịchsử hơn là chứcnăng, và sựphânmảnh này phảnánh bốicảnh ngônngữ rộnglớn mà tiếngViệt đã tiếpxúc và hấpthu qua nhiều thếkỷ.
Người nói các ngônngữ gốc BáchViệt (Yue) tự xem mình là hậuduệ của “người Việt” 粵 và gọi truyềnthống ngônngữ của họ là “Jyut6waa6” 粵話. Riêng người Quảngđông còn tự xưng là “người Đường” 唐人 /Tong4jan4/. Cách tựđịnhdanh này hàmý rằng tổtiên họ cóthể thuộc các nhóm dâncư đời Đường chiếm ưuthế và dicư hàngloạt xuống Quảngđông, dần thaythế các nhóm bảnđịa cổ đặcbiệt là nhóm {X2Y3Z4H} trước thếkỷ X. (7) (10)
Các phươngngữ trong vùng này, được hìnhthành trên giaitầng Hán Trungcổ và các đặcđiểm ngônngữ thời Đường, pháttriển trên một nền BáchViệt (Yue) cổ còn giữlại nhiều đặctrưng riêng dù bị Hánhoá và chúng khônghềcó trong Quanthoại. Chúng được gọichung là “Đườngthoại” 唐話 /Tong4waa6/, trong đó Quảngchâu trởthành dạng tiêubiểu. Bảnsắc ngônngữ này phảnánh sựliêntục lịchsử và niềmtựhào vănhóa gắn với disản nhàĐường.
Trong cùng thời kỳ, với tưcách là thầndân của Đếquốc Đại Đường cho đến thếkỷ X, người Annam cổ tiếpthu tiếngHán Trungcổ theo cách tươngtự người Quảngđông cổ (Lữ Sĩ-Bằng 呂士朋 1964). Lớp từvựng Trungcổ này trởthành nềntảng của Hán‑Việt được xếpchồnglên trên một giaitầng Hán‑Nôm cổhơn, có nguồngốc từ Tiếng Háncổ và Hán Thượngcổ trướcthời Tần-Hán. Hai tầng từvựng Hánhoá này hợp thành lõi ngônngữ của tiếngViệt cổ, hìnhthành truớckhi Annam giành chủquyền. Khôngphải ngẫunhiên mà Hán‑Việt là một nhánh của cùng một hệ matrận ngônngữ Hán Trungcổ, bêncạnh các biếnthể khuvực như Táishān (台山), Báihuà (白話), Pínghuà (平話), v.v. Những điểm tươngđồng giữa Hán‑Việt và Quảngđông phảnánh nguồngốc vaymượn chung từ thời nhàĐường, dù lộtrình pháttriển của hai hệ ngônngữ ngày có sựtáchbiệt sau năm 939 khi Annam lykhai khỏi Trungquốc. Trong khi Quảngđông tiếptục pháttriển trong nộiđịa Trungquốc dưới ảnhhưởng didân từ các châuquận thời Đường, tiếng Annam lại pháttriển độclập.
Saukhi nhàĐường sụpđổ năm 907, Trungquốc bướcvào thờikỳ các vươngtriều phươngBắc nổidậy kếtiếpnhau, mỗi triều lại ápđặt một dạng phươngngữ phươngBắc làm ngônngữ hànhchính. Chínhsách tậptrung ngônngữ này kéodài đến hiệnđại; đến năm 2018, dưới thời Tập Cận Bình, truyềnhình địaphương buộcphải dùng tiếngphổthông, còn các phươngngữ địaphương thì bị hạnchế.
Hệquả là tiếng Quảngđông phầnlớn vẫnlà ngônngữ vùngmiền, chủyếu dùng trong cộngđồng địaphương và bốicảnh phichínhthức. Với các thếhệ lớntuổi ít được giáodục chínhquy, việc phátâm chínhxác các âmvị tiếngphổthông sẽ gặp nhiều khókhăn, đặcbiệt do nhiễuâm từ phươngngữ mẹđẻ. Điềunày thểhiện rõ ở các âmđầu xát‑vòm như z‑, zh‑, ch‑, c‑, q‑, j‑, vốn khácxa các âm tươngứng trong tiếngQuảngđông.
NgườiViệt gặp khókhăn tươngtự khi họctập tiếngphổthông, do sựlệchkhớp âmvị giữa hai ngônngữ. Chẳnghạn, âm môi /b/ của tiếngViệt không tươngứng ổnđịnh với /p/ hay /b/ của Quanthoại, khiến người Việt thường phátâm quáđà. Những sailệch này phảnánh khókhăn chung của người nói các phươngngữ Hán miềnNam khi thíchứng với chuẩn ngônngữ phươngBắc.
Hiệntượng này cũng xuấthiện trong quátrình hìnhthành từvựng Hán‑Việt, nơi các từ vaymượn Hánngữ qua các thời kỳ thường bị điềuchỉnh theo ràngbuộc ngữâm Việt. Các phụâm như d, t, th, g, k, quý, qưới, thì, thời, tràng, trường… chothấy biếnđổi ngữâm lịchđại của Annam songhành với các phươngngữ MânNam như Phúckiến, Amoy, Triềuchâu, Hảinam. Sựhoàtrộn giữa tiếngHán Thượngcổ, Háncổ và các phươngngữ này phảnánh quátrình tiếnhoá ngônngữ rộnglớn từ đời TâyHán đến Tamquốc (Ngụy‑Thục‑Ngô, 220–280 SCN). Nhiều khảnăng các ngônngữ Việtcổ như tiền‑LạcViệt và tiền‑MânViệt đã gópphần địnhhình tiếng Hán Thượngcổ và Háncổ. (Xem Tiếngnói Thuở Hoalục Chưa Nở Hoa)
Từkhi NamViệt bị Hán thôntính năm 111 TCN, các ngônngữ BáchViệt cổ ở cả hai vùng đều chịu ảnhhưởng mạnh từ Hánngữ. Chođếnkhi Annam táchkhỏi nhàĐường năm 907 và chínhthức độclập khỏi NamHán năm 939, vùng Giaochâu vẫn trảiqua các pháttriển lịchsử tươngtự ở vùng Lĩnhnam (嶺南)trongđó có Quảngđông, đólà quátrình Hánhoá. Khi Quảngđông còn tiếptục ởlại trong khuvực tiếngHán hơn 1180 năm saukhi Annam táchra và trongkhi tiếptục chốnglại các cuộc xâmnhập phươngBắc, ngườiViệt tiếnxuống phươngNam thôntính tấtcả vùngđất ở đó chođến thếkỷ XVIII. Chỉ từđó các yếu tố Chăm và Môn‑Khmer mới bắtđầu thấm vào tiếngViệt, tạonên lớp từvựng Môn‑Khmer mà thuyết NamÁ dựavào.
Điềunày cho thấy nềntảng Hán‑BáchViệt (Sinitic‑Yue) của tiếngViệt có trướckhi tiếpxúc với Chăm và Môn‑Khmer. Về thựcchất, lịchsử sơkỳ của Annam phảnchiếu môthức caitrị và vănhóa Trunghoa. Quanhệ nhânchủng giữa hai vùng Hoanam và BắcViệt có thể truyvề ítnhất 2.300 năm, bắtđầu từ cuộc chinhphục phươngNam của nhà Tần. Sử Trunghoa thường môtả các cuộc nổidậy ở Annam như loạn địaphương trong một quận miềnNam. Như Nguyễn Thị Chân‑Quỳnh (1995:256–66) ghi nhận, Samuel Baron — thươngnhân Hàlan gốc Annam sống ở Thănglong thếkỷ XVII — từng hoàinghi về các tuyênbố thắnglợi của Annam trước Trungquốc trong tácphẩm A Description of the Kingdom of Tonqueen (1685). Nhiều thôngtin lịchsử và vănhóa ông tríchdẫn đều từ nguồn thưtịch Hánvăn. Thựctế, sáchsử viếtvề Việt trước thậpniên 1960 thường đúckết từ sửliệu Trunghoa, xem Annam như một phiênbản thunhỏ của TrungQuốc phươngNam.
Ngàynay, độcgiả thường khó tiếpcận vănhọc Việtnam trước thếkỷ XVIII. Từ thếkỷ XX, tiếngViệt hiệnđại biếnđổi mạnh dưới ảnhhưởng cúpháp tiếngPháp vì nó đã đưavào các hìnhthức cúpháp và ngữnghĩa mới. Các thếhệ tríthức giữa thếkỷ XX đasố đều amtường kinhđiển Trunghoa — từ ĐôngChu Liệtquốc đến Tamquốc Diễnnghĩa — và thôngthạo luật Đườngthi hơn nhiều họcgiả Trungquốc hiệnđại, dù họ thựcsự vốnđã mất sựkếtnối với vănhọc cổđiển viếtbằng Hánvăn. Với việc dùng chữ Quốcngữ, ngườiViệt dần tách mình rakhỏi Hánvăn, tạonên sựđứtđoạn gần như hoàntoàn với quákhứ vănhọc cổ. Tuyvậy, sựquantâm đến vănhóa Trunghoa vẫncòn: giớitrẻ Việt vẫn ưathích phimtruyện Trunghoa hiệnđại, giốngnhư các thếhệ trước từng yêuthích truyệnTàu và hátbội — một hìnhthức kịchhát cổ truyềnthống Trunghoa được Việthoá, trongđó cũng phải kểđến cảilương Hồ-Quảng.
Từvựng Hán‑Việt, có nguồngốc từ tiếngHán Trungcổ, pháttriển theo một quátrình tươngtự cách Latinh và Hylạp địnhhình từvựng các ngônngữ Ấn‑Âu như trong tiếng Anh và Pháp. Tuynhiên, có một khácbiệt quantrọng: Latinh chủyếu giớihạn trong vănhọc và họcthuật, giống như Vănngôn (文言文) của Trunghoa tồntại đến đầu thếkỷ XX dưới triều nhàNguyễn; trongkhiđó, Hán‑Việt vẫn sốngđộng trong cả lờinói và chữviết Việt. Giátrị ngữnghĩa và ngữâm của nó vẫn pháttriển mạnh trong sửdụng thườngnhật, vượtxa những gì ta mongđợi từ một lớp từvaymượn lịchsử.
Khônggiống như tiếng Latinh, mà ảnhhưởng của nó phầnlớn đã hoáthạch, bảnchất ngữâm của tiếngHán Trungcổ vẫncòn được bảotồn mạnhmẽ trong hệthống Hán‑Việt. Cách phátâm hiệnđại của các từ Hán‑Việt được giữlại mộtcách đángkinhngạc, được địnhhình bởi những quytắc biếnâm cóhệthống trong một khungchuẩn mang tínhhànlâm. Các quytắc này bámsát phươngpháp phảnthiết (反切) của truyềnthống Hánngữ, vốn tách âmtiết thành thanhđầu (Anlaut) và vậnmẫu (Auslaut), mỗi phần lại mang thanhđiệu riêng. Chẳnghạn:
- học 學: 《Đườngvận》 胡 /ɣo2/ + 覺 /jɔkʷ8/ 切 → {thấp /ɣ-/ + cao /‑ɔkʷ8/ (dương)}
- tập 習: 《Quảngvận》 似 /tɨ6/ + 入 /njɐp8/ 切 → {thấp /t-/ + thấp /‑ɐp8/ (dương)}
Những vídụ này cho thấy cách phátâm Hán‑Việt phùhợp với các môhình ngữâm lịchđại của Hánngữ, bảotồn chínhxác cả thanhđiệu lẫn cấutrúc đoạnâm.
Điều quantrọng nữa là từvựng Hán‑Việt chưabaogiờ bị giớihạn trong giới tríthức hay vănhọc. Tươngtự như tiếng Quảngđông, nó thấm vào khẩungữ và trởthành thànhphần khôngthể thiếu trong giaotiếp hằngngày. Việc sửdụng rộngkhắp này chothấy nhiều thuậtngữ “hànlâm” thựcchất cóthể bắtnguồn từ khẩungữ thời Đường, rồi lanrộng vào quầnchúng tại Annam Đôhộphủ. Nếukhông có sựtruyềnmiệng nhưvậy, khó cóthể lýgiải vìsao từ Hán‑Việt lại phổbiến đến thế trong tiếngViệt hiệnnay.
Sựhoànhập này cũng tạora nhiều biểuthức mới kếthợp giữa Hán‑Việt và các yếutố Hán‑Việt‑phát‑sinh, trởthành bộphận năngđộng của từvựng hiệnđại, tứclà những trườnghợp đổimới. Chẳnghạn:
- tạingoạihầutra ↔ 在外候查
- tâmhồn ↔ 心魂
- ngọcngà ↔ 玉牙
- cànhvànglángọc ↔ 金枝玉葉
Những vídụ này phảnánh không chỉ sự liêntục ngônngữ mà còn cả sựcộnghưởng vănhóa, khẳngđịnh disản bềnvững của tiếngHán Trungcổ trong sựhìnhthành tiếngViệt.
Vềmặt từnguyên, hoàntoàn cóthể tạora một câu tiếngViệt gần như toànbộ dựatrên từ Hán‑Việt (tức các từ trựctiếp thừahưởng từ tiếngHán Trungcổ) bằngcách dịch từng yếutố rồi sắpxếp lại theo cúpháp Việt. Một phươngpháp hiệuquả là sángtạo các biểuthức mới bằngcách điềuchỉnh các từ Hán‑Việt thành dạng Hán‑Nôm phátsinh tựnhiên hơn. Chẳnghạn, thayvì dùng dạng Hán‑Việt Việthoá Hán-Nôm trangtrọng phicơtrựcthăng (直升飛機), ngườita cóthể dùng máybaylênthẳng; cảhai đều mang một cấutrúc khẩungữ đảongược lại trậttự cúpháp của Hánngữ, tươngđương với “機飛升直”.
Một chiếnlược khác là kếtnối các yếutố này bằng những hưtừ và giớitừ — vốn từng được vaymượn từ Hánngữ để lấpđầy khoảngtrống cúpháp trong tiếngViệt cổ (Nguyễn Ngọc San 1993:136–142). Khi tiếngViệt pháttriển, đặcbiệt dưới ảnhhưởng tiếngPháp đầu thếkỷ XX, vănbản Việt bắtđầu tiếpnhận các đặcđiểm cấutrúc vănphạm của Phápngữ như câu phức, mệnhđề lồng, và liênkết cúpháp. Sựchuyểnđổi này càng được củngcố bởi việc phổcập Quốcngữ do Petrus Trương Vĩnh Ký và Phạm Quỳnh cổxuý.
Đến nửa sau thếkỷ XX, sựtrỗi dậy của tiếngAnh như một ngônngữ toàncầu lại đưa thêm các môhình ngữpháp mới vào tiếngViệt, gồm cấutrúc [Chủ ngữ + Động từ + Tân ngữ], các mệnhđề quanhệ, và câu chủđề — những yếutố nay đã trởthành xươngsống của vănbản Việt hiệnđại. Điều thúvị là khi biểuthức tiếngViệt trởnên dàidòng và đaâmtiết hơn, tầnsuất yếutố Hán‑Việt một-đối-một lại giảmđi. Chẳnghạn, buộcphải (逼迫 bīpò, HV bứcbách) thaycho vì nó tươngứng với 不得已, trong khi dạng Hán‑Việt bấtđắcdĩ giữnguyên các hìnhvị gốc. Tươngtự, lìabỏxómlàng (HN 離放鄉邨) tươngứng với 離鄉背井, dù dạng Việt cóthể cần được diễngiải lại do cấutrúc đaâmtiết.
Để minhhoạ sựhộitụ giữa tiếngViệt và Hánngữ, cóthể tạo một câu tiếngViệt ‘dàidòng’ theo vănpháp Tâyphương và càivào đó các yếutố Hán‑Việt. Mỗi từđơn hoặc cụmtừ đều cóthể đốiứng với một dạng Hánngữ, quađó làm nổibật cấutrúc chung và sựliêntục lịchđại giữa hai truyềnthống ngônngữ. Bàitập này khôngchỉ chothấy tính thíchứng của Hán‑Việt trong cúpháp hiệnđại màcòn nhấnmạnh những tươngđồng sâuxa trong cách hìnhthành từvựng và cấutrúc câu.
- Vídụ câu tiếngViệt hiệnđại có nhiều yếutố Hán‑Nôm:
Đến năm mộtchínbảynăm Sàigòn thấtthủ chínhphủ miềnNam bạitrận cảnước rơivào tay quân BắcViệt xâmlược chonên anhta buộcphải lái chiếc trựcthănglênthẳng phóngthẳng rakhơi và gặpđược một chiếc tàusânbay liền nhảyxuốngbiển rồi được vớtlên cho nhậpvào dòngngười tỵnạn Việtnam lìabỏxómlàng lưulạc tới Đảo Guam lênbờ tạmtrú tại một căncứ Hảiquân Mỹ để làmthủtục didân đợingày tới Mỹ địnhcư. - Dịch từngchữ một sang chữHán:
當 一九七五年 西貢 失守 南方 政府 戰敗 全國 落入 北越 侵略軍 之 手 所以 他 被迫 駕駛 一架 直升機 直飛 海面 而 遇到 一艘 航空母艦 立即 跳入 海中 被 救起 後 加入 越南 避難 人群 離鄉背井 流落 至 關島 登陸 後 暫住 美國 海軍 基地 辦理 移民 手續 等待 前往 美國 定居。 - Phiênâm Quanthoại theo hệthống pinyin:
Dāng yījǐuqīwǔnián Xīgòng shīshǒu Nánfāng zhèngfǔ zhànbài quánguó luòrù Běiyuè qīnlüèjūn zhī shǒu suǒyǐ tā bèipò jiàshǐ yījià zhíshēngjī zhífēi hǎimiàn ér yùdào yīsōu hángkōngmǔjiàn lìjí tiàorù hǎizhōng bèi jiùqǐ hòu jiārù Yuènán bìnàn rénqún líxiāngbèijǐng líuluò zhì Guāndǎo dēnglù hòu zànzhù Měiguó Hǎijūn jīdì bànlǐ yímín shǒuxù děngdài qiánwǎng Měiguó dìngjū.
Đoạnvăn dài lòngthòng này với vănpháp trong một câu ởtrên cungcấp một tưliệu phongphú cho việc phântích ngônngữ. Nó cốý lồngghép các tổhợp Hán‑Việt như máybaylênthẳng và tàusânbay — một từ được sángtạo tại địaphương đảongược cấutrúc của tânngữ sángtạo 機場艇 (jīchǎngtǐng) — bấtkể việc cách diễnđạt ấy có thựcsự xuấthiện trong vănbản thờichiến hay không. Thựctế, một câu nhưvậy gầnnhư chắcchắn khôngphải do người miềnNam hay miềnBắc thờichiến biênsoạn màlà của tácgiả. NgườimiềnNam khiấy thường dùng các từ như phicơtrựcthăng (直升飛機 zhíshēngfēijī), hoặc ítnhất là máybaytrựcthăng, và hàngkhôngmẫuhạm (航空母艦 hángkōngmǔjiàn).
Mộtmặt, các tổhợp đaâmtiết Hán‑Việt này được dùng rộngrãi ở miềnBắc, nơi người nói có xuhướng ưachuộng từvựng Hán‑Việt. Hai thuậtngữ hiệnđại nêutrên được hìnhthành trong giaiđoạn cảicách giáodục, đặcbiệt trong các chiếndịch xoánạnmùchữ. Vì các sắcthái chínhtrị hằn sâu trong những cụm như cảnước rơivào tay quân BắcViệt xâmlược, một đoạn văn như vậy khôngthể do một người miềnBắc biênsoạn; khungýthức của nó không phùhợp với diễnngôn chínhthức.
Mặtkhác, lựachọn phongcách này phảnánh lốiviết tiếngViệt hiệnđại trong các ấnphẩm như Tuổitrẻ hoặc Thanhniên thờinay, đốilập rõ với tạpchí Namphong thời Phápthuộc thậpniên 1930. Sự khácbiệt trảidài từ ngữpháp, từvựng đến phongđiệu. Tuyvậy, các tổhợp đaâmtiết gốc Hán được viếttheo dạng đaâmtiết tiếngViệt, như đềnghị của tácgiả bàiviết này, phảnchiếu cách chữvuông tiếngHàn được gomthành nhómkhối, tươngtự quyước chínhtả thôngminh của họ.
Điểm thenchốt ởđây là các từ Hán‑Việt dịchthuật vẫn đangđược dùng tíchcực, và ngườiđọc nên chúý đến các giaitầng từnguyên của chúng. Ngaycả những từ cơbản như anhta, rakhơi, gặpđược, dòngngười, và nhiều từ khác cũng mang ýnghĩa quantrọng đối với những ai muốn truytìm quanhệ ditruyền giữa tiếngHán và tiếngViệt. Điềunày đặcbiệt thíchđáng đốivới các chuyêngia Môn‑Khmer thuộc ngữhệ NamÁ, những người thường tìm bằngchứng từvựng để củngcố các lýthuyết ngônngữ rộnghơn.
Ngaycả sau haimươi năm phânchia Bắc‑Nam, từvựng miềnBắc vẫn thiên-Hán hơn, trong khi tiếngViệt miềnNam pháttriển dưới ảnhhưởng cólẽ của Chăm và Môn‑Khmer, tạonên một cấutrúc âmvị thoánghơn. Trong thờiđại kỹthuậtsố hômnay, cả dạng nói lẫn dạng viết Hán‑Việt lantruyền nhanh và đồngnhất, một chuyểnbiến mà các họcsĩ thếhệ trước — vốn dựavào bútlông và bútmáy dành cho giới ưutú — khó cóthể tưởngtượng.
Vượt lêntrên từnguyên, các đặcđiểm ngônngữ độcđáo chung cho tiếngViệt và tiếngHán xuấthiện ở mọi lĩnhvực. Về từvựng, lớptừ Hán‑Việt trong tiếngViệt là khôngthểnào thiếuđược; nó thấmvào cả lờinói lẫn vănbản đến mức gầnnhư khôngthể thôngthạo tiếngViệt nếu thiếu hạngmục từvụng đó. Về âmvị, ngaycả các biếnthiên phátâm cũng chothấy những quyluật nhấtquán. Các từvựng hạtnhân nằm trong lõi Hán‑Việt hiểnlộ qua các quytắc biếnâm: tràng cho trường (長), đàng cho đường (唐), đảm cho đởm (擔), đờm cho đàm (痰), đàn cho đờn (彈), v.v.
Các chuyêngia Môn‑Khmer phươngTây từlâu chorằng tiếngTrung và tiếngViệt đềulà ngônngữ đơnlập, nghĩalà chúng ghépkhối các từ rờirạc vớinhau lại để thànhcâu mà khôngcó biếncách hay hoàphối theo kiểu chia độngtừ tiếngPháp hay chia cách của tiếngĐức. Tuyvậy, phântích ngữpháp chothấy các mốiliênhệ sâu hơn những điều họ thấy. Ngữpháp tiếngViệt được xâydựng phầnlớn trên hệ thống hưtự tiếngTrung (虛詞), tức các từ chứcnăng như trợtừ, phótừ, giớitừ, liêntừ, đạitừ, lượngtừ, thậmchí loạitừ. Các tiêuchí ngữpháp này là thiếtyếu cho mạchlạc và cóthể chứngminh rõràng là có nguồngốc Hánngữ (Nguyễn Ngọc San 1993: 136–142).
Chỉ cần thiếu một hưtự trong câu, cấutrúc sẽ bắtđầu giống vănbản cổ Hán (文言文), một phongcách gồm các từ rời không có kếtnối ngữpháp. Dù dạng cổđiển này không đầyđủ theo chuẩn hiệnđại, chúng thường hoáthành thànhngữ trong cả tiếngTrung lẫn tiếngViệt, càng củngcố giảthuyết về quanhệ ngônngữ chung.
Trong tiếngViệt, ngoạilệ duynhất đốivới việc dùng hưtự nằm ở các câu thán ngắn nhất, thường chỉ gồm một hoặc hai từ. Ngaycả khiđó, các biểuthức này hầunhư đềuđược cấ tạo từ các từ gốc Hán, chẳnghạn:
- ‘Vâng.’ 行 Xíng. (Agree.),
- ‘Xong.’ 成 Chéng. (‘Deal.’),
- ‘Đúng.’ 中 Zhòng. (‘Right.’),
- ‘Cút!’ 滾 Gǔn! (‘Out!’),
- ‘Rồi.’ 了 Liăo (Done.),
- ‘Đi!’ 走 Zǒu! (Let’s go!),
- ‘Được!’ 得 Dé! (Okay.),
- ‘Đượcrồi!’ 得了! Déle! (That’s okay!),
- ‘Hayghê!’ 好極! Hăojí! (Very good!)
- ‘Chúa ơi!’ 我主! Wǒ Zhǔ! (My God!),
- ‘Trờiơi!’ 天啊 Tiānna! (My Lord!)
- ‘Vìsao’ 為啥?” Wèishă? (How come?)
- ‘Vôduyên!’ 無聊 Wúliáo! (Nonsense!),
- ‘Tạimầy!’ 賴你 Làinǐ! (It’s your fault!)
- ‘Đụmá!’ 他媽 Tāmā! (Fuck you!),
- ‘Thìralàvậy!’ 原來如此! Yuánláirúcǐ! (So, that is why!), v.v…
Một trườnghợp minhhoạ điểnhình là từ mắt (‘conmắt’) trong tiếngViệt, tươngứng với chữHán 目 mù và đồngthời là đồngnguyên với dạng Hảinam /mat7/, một phươngngữ của Mânngữ có nguồngốc từ các ngônngữ cổ của dân Mân‑Việt. Mốiliênhệ này chothấy mắt khó cóthể xuấtphát từ dạng Mãlai /mata/, vốn chỉ là sựgiốngnhau ngẫunhiên, vì những trùnghợp nhưvậy rấthiếm và rờirạc.
Vídụ này củngcố nhậnđịnh rộnghơn rằng tiếngViệt có những mốiliênhệ từnguyên sâuxa với tiếngHán, đặcbiệt qua các đườngdây phươngngữ. Ta cóthể mởrộng phântích này sang các dạng Hán‑Việt vănngôn có nguồngốc Trungcổ, cùng tồntại với các dạng Hán‑Nôm phátsinh từ những phươngngữ Hán khuvực, được giảđịnh là hậuduệ của các ngônngữ BáchViệt cổ. Những dạng này xuấthiện liêntục qua thờigian và cáchdùng, củngcố ýniệm về một disản ngônngữ bềnvững, chẳnghạn:
- Được 得 dé, Hảinam /dewk8/
- Đi 走 zǒu, Hảinam /duj3/
- Biết, Hảinam /bat7/
- Xơi 食 shí, Hảinam /zha1/
- Đũa 箸 zhú, Hảinam /duo3/
Những vídụ trên chothấy rằng các từ và cáchdùng đặcthù của chúng trong mọi phântầng ngônngữ đều có liênhệ rõràng, khôngphải tìnhcờ, và điềunày gợiý sựthiếuvắng các đặcđiểm tươngtự trong các cặp đồngnguyên Môn‑Khmer và Việt.
Khi một từ tiếngViệt có hìnhthái và âmthanh gầnnhư trùngkhớp với một dạng trong một phươngngữ Hán có liênquan — đến mức cấutrúc hìnhtiết cũng tươngứng — các nhàngônngữ học thường nhầmlẫn và xếp nó vào loại từ vaymượn Hán. Cáchnhìn này bỏqua khảnăng rằng cảhai dạng đều pháttriển từ một nguồngốc chung. Hiệntượng này baogồm cả những từ cơbản, chẳnghạn Hảinam /mat7/ cho 目 mù (‘mắt’), tươngứng với Hán‑Việt mục và Hán-Nôm mắt. Tươngtự, Quảngđông /tʰaːi³/ cho 睇 dì (‘thấy’) tươngứng với tiếngViệt thấy, trong khi 看 kàn (‘nhìn’) tươngứng với Hán‑Việt khán. Dạng khẩungữ coi /kɔj1/ của tiếngViệt được phảnánh trong Quảngnam là /kər1/ và trong Thượnghải là /kʰə25/. Những vídụ này chothấy rằng sựgầngũi về ngữâm và hìnhtượng của một từ tươngtự nhưvậy đủđể cho xếploại đồngnguyên với từvựng tươngứng bên tiếngHán.
Lậpluận này cũng ápdụng cho các từ vaymượn Hán thựcthụ, vốn mang những đặcđiểm ngữâm nổibật và đểlại dấuấn lâudài trong tiếngViệt. Tuyvậy, khôngphải mọi từnguyên chung đềucó nguồngốc từ tiếngHán. Hãy xét các vídụ cổđiển ở miềnNam: gạo (稻 dào, SV đạo), dừa (椰 yě, SV giả), đường (糖 táng, SV đàng), sông (江 jiāng, SV giang). Những cặp Hán-Nôm này khôngphải từ vaymượn mà là các dạng đồnggốc. Chiều ngượclại cũng đúng: tiếngHán chứa nhiều từvaymượn từ tiếng BáchViệt cố, có âmvị gần với các dạng Hán‑Nôm. Trong những trườnghợp khác, tiếngViệt vay ngượclại từ tiếngHán Trungcổ, tạora các dạng giống Hán‑Việt.
Cả hai lớp từ — Hán‑Nôm và Hán‑Việt — đềulà sảnphẩm của cùng một tiếntrình lịchsử ngônngữ, phảnánh đặcđiểm của từng triềuđại hoặc từng vùng phươngngữ. Quátrình này songhành với sựpháttriển của các ngônngữ Mân‑Việt và các phươngngữ Quảngđông. Lớp thứnhất bắtnguồn từ Háncổ thời nhàHán, trong khi lớp thứhai được địnhhình bởi khẩungữ thời nhàĐường, theochân những lànsóng didân từ phươngBắc. Khácvới các phươngngữ BáchViệt (Yue) kểtrên đã bị Hánhoá sâuđậm và trởthành những phươngngữ Hán, tiếngViệt lại pháttriển như một ngônngữ Việt (Yue) độclập. Nó giữ cả hai lớp từ Hán‑Việt và Hán‑Nôm như hai tầng Hánngữ chính — các phươngngữ Mânnam cũngcó đặcđiểm nhưthế, âm bạchthoại khẩungữ và âmđọc, thídụ, 三 sān (HV tam) trong tiếngHảinam ta11, sam11, Hạmôn sã11, sam11, Triềuchâu sã sam — nhưng không bị Hánhoá đếnmức cóthể xemnhư một “phươngngữ Hán”.
Chẳnghạn, cúpháp tiếngViệt thường theo môthức [danhtự + tínhtự], với thànhtố được bổnghĩa đứng trước chữ bổnghĩa. Điềunày thểhiện các dạng như gàcồ, gàtrống, và như trong trờixanh sovới tổhợp nghịchđảo của tiếngHán 蒼天 (HV thươngthiên).
Những vídụ này nêubật các từ Hán‑Nôm vẫngiữ nét riêng sovới các dạng Hán‑Việt, dù cả hai lớp bổsung cho nhau. Lớp thứnhất thuộc về tầng từvựng cổhơn — Háncổ hoặc Hán Thượngcổ — hoặc các biếnthể phươngngữ xarời trungtâm. Mộtsố từ Hán‑Nôm phảnánh dạng “thánhthoátnhất” của một phươngngữ vùngmiền như tiếng Quảngngãi, Đànẵng, Bìnhđịnh v.v., thường đượcdùng bởi tầng lớp thịdân có họcthức.
Theocáchđó, sựpháttriển của tiếngViệt songhành với lịchsử của người BáchViệt (Yue) thuộc nước NamViệt. Tránhné sựxâmchiếm của nhàHán, họ rờibỏ quê gốcgác thuộc vùng phíabắc, dicư xuống phươngNam rồi thaythế hoặc đồnghoá cưdân bảnđịa. Dù bằngcách xâmchiếm hay hoànhập, họ tồntại và đượcxem là hậuduệ của ngườiBáchViệt ở sâu về phươngNam. Họ lậpnên một quốcgia có chủquyền ở phươngNam gọi là Việtnam (“người Việt phươngNam”), giành độclập từ thếkỷ X.
Dưới mốiđedoạ thườngtrực từ Trungquốc, ngườiViệt dần trởthành những kẻbànhtrướng lãnhthổ hướngvề phíanam. Họ xoásổ vươngquốc Champa tồntại hơn mộtnghìn năm khỏi bảnđồ ĐôngnamÁ vào thếkỷ XVIII và sápnhập các vùng lãnhthổ phíaNam của vươngquốc này. Họ cũng chiếmlĩnh các vùngđất đôngnam vốnthuộc Khmer. Hệquả là các cộngđồng Chăm và Môn‑Khmer trởthành thiểusố ngay trên chính đấttổ của mình, tươngtự như các nhóm Daic, H’Mông và Mường trướcđó ở miềnBắc.
Trong The Origin of Language (1994, tr. 172–173), khi bàn về giảthuyết họ Bantu ở Phichâu do Greenberg đềxuất và vấnđề tìm họ hàng gần nhất của nó, Merritt Ruhlen lập luận rằng:
“Nếu một ngônngữ được phânbố rộng, nhưng họhàng gầnnhất của nó chỉ chiếm một vùng rấtnhỏ, thì giảithích lịchsử thôngthường là: ngônngữ được phânbố rộng ấy nguyênthuỷ từng được nói trong một vùng nhỏhơnnhiều, cạnhbên họhàng gầnnhất của nó, rồi mới lanrộng đến vịtrí hiệnnay. Điềunày đôikhi đượcgọi là nguyênlý ‘ít dichuyển nhất’. Để thấy nguyênlý này vậnhành ra sao, hãy xét tiếngViệt, được nói dọc bờbiển ĐôngnamÁ từ Trungquốc đến mũi cựcnam ViệtNam. Có thể giảđịnh rằng ngônngữ này đã landọc bờbiển theo một hướng nàođó, nhưng hướngnào và từđâu? Hoára tiếngViệt có họhàng gầnnhất là tiếngMường, một ngônngữ khá ítđược biếtđến, chỉ hơn 700.000 người nói ở vùng BắcViệt. Sựkiện này gợiý rằng tiếngViệt nguyênthuỷ đã lan từ vùng Bắc này xuống phươngNam đến vịtrí hiệnnay. Việc các phươngngữ tiếngViệt ở miềnBắc phânhoá mạnhhơn sovới miềnNam — phùhợp với giảthuyết ‘tuổi‑vùng’ — xácnhận giảthuyết về một nguồngốc phươngBắc.”
Khi dicư xuống phươngNam, ngườiViệt phươngNam (NamViệt) mangtheo khôngchỉ bảnsắc vănhoá mà cả disản ngônngữ — tiếng mẹđẻ của họ. Những người dicư này là hậuduệ của người BáchViệt cổ (Yue), có thànhphần ditruyền và vănhoá ngàycàng kếttinh thành một dạng hỗnhợp, cóthể môphỏng bằng kýhiệu {4Y6Z8H+CMK} (7), được bồidưỡng thêm bởi các lớp ảnhhưởng địaphương. Trướckhi tiếng Việt và Mường phânnhánh, các nhóm như Daic (Tày) đã hoàtrộn với cưdân Khmer, gópphần hìnhthành một bảnsắc Việt phươngNam mới trong các vùng địnhcư. Những cộngđồng này vềsau được biếtđến dưới têngọi Annam.
Xét từ gócđộ ngônngữ, “hươngvị địaphương” này phùhợp với môtả của Leonard Bloomfield (1933, tr. 51) về một vùng phươngngữ, nơi biếnthể cụcbộ rấtnhỏ, và sựkhácbiệt tíchluỹ dần khi càng đixa khỏi điểm khởinguyên. Những vùng nhưvậy cóthể được hìnhdung như các ‘vòngtròn đồngngữ’ (isogloss) toảra từ một lõi ngônngữ. Bloomfield gọi hiệntượng này là địalý-phươngngữ, một khung phântích giúp giảiquyết nhiều vấnđề ngônngữ, chẳnghạn sự tươngđồng nổibật giữa hệ hống sốđếm từ một đến năm của Môn‑Khmer và tiếngViệt.
Môhình phânhoá dần và hộitụ từvựng này phảnánh các hiệntượng tươngtự trong những họ ngônngữ khác, như Ấn‑Âu. Một vídụ điểnhình là tiếng Bulgaria, một ngônngữ Slav có từvựng vaymượn rấtlớn từ bênngoài nhưng vẫn giữ cấutrúc nội tại nhấtquán với họ ngônngữ của nó. Trườnghợp tiếngViệt — được địnhhình bởi nhiều thếkỷ di cư, tiếpxúc và chồnglớp vănhoá — cungcấp một môhình songhành về tiếnhoá ngônngữ thôngqua sựlaihoá và thíchứng vùngmiền.
Trongsuốt hainghìn năm, sựhìnhthành của tiếngViệt hiệnđại được địnhhình bởi lànsóng dịchchuyển xuống phươngNam của cộngđồng nói tiếngViệt, trong đó ngônngữ này hấpthu nhiều yếutố địaphương. Điềunày giảithích sựhiệndiện của từvựng Chăm và Môn‑Khmer trong tiếngViệt, đặcbiệt trong các phươngngữ vùng như Huế. Các từ như mô, tê, ni, nớ, ri, rứa, chừ được nhiều họcgiả xem à có khảnăng gốc Chăm. Việc quythuộc này vẫncòn gây tranhluận, nhấtlà khi tồntại các dạng tươngđương trong tiếngQuanthoại hiệnđại. Tuyvậy, sựhiệndiện của chúng phảnánh một quyluật rộnghơn: các yếutố Chăm và sauđó là Môn‑Khmer đivào lớp từvựng tiếngViệt songhành với các yếutố bảnđịa cósẵn. Hiệntượng này tươngtự việc táitạo lớp từ Hán‑Việt thành các dạng Hán‑Việt‑Sinitic, chẳnghạn tý như một dạng khẩungữ của tử (子 zǐ).
Như Merritt Ruhlen (1994, tr. 173) nhậnxét, cũngnhư ta không gọi tiếng Đức, Hàlan hay Thuỵđiển là “bán‑Anh”, ta cũng khôngnên gọi các phươngngữ như Phúckiến, Hạmôn, Hảinam hay Quảngđông là “bán‑Hán”, và theo đó, tiếngViệt cũng khôngthể xemlà một dạng “bán‑Hán”. Cấutrúc nộitại của các phươngngữ tiếngViệt khácbiệt rõrệt với mứcđộ bấtkhảtươngthông giữa các phươngngữ Quảngđông hay Hạmôn — chẳnghạn giữa Quảngchâu và Đàisơn, hoặc giữa Phúckiến và Triềuchâu. Các phươngngữ tiếngViệt giống các biếnthể vùngmiền trong một phươngngữ duynhất, tươngtự quanhệ giữa thổngữ Hảikhẩu và Vănxương trong tiếng Hảinam, hoặc giữa Phúcchâu và Hạmôn trong họ MânNam.
Để thấy sựkhácbiệt này, hãy sosánh “Good morning” trong tiếngAnh với “Guten Morgen” trong tiếngĐức. Các phươngngữ tiếngViệt, từ Bắc đến Nam, cóthể được vínhư bảy phânvùng của một đạiphươngngữ tiếngHán về “hươngvị địaphương”. Trên thangđộ từ “nhẹ” đến “nặng”, thanhđiệu tiếngViệt miềnBắc thường được lỗtai người miềnNam cảmnhận như sắcthái “nặng”, tươngtự cách người Đàiloan nói Quanthoại cảmnhận tiếng phổthông giọng Bắckinh như một dạng “ơ-nặng-ợ-hoá”, nóichuyện như ngậmkẹo trongmiệng. Mặcdù Quanthoại chỉ có bốn thanhđệu cơbản, dạng phươngBắc của nó còn được đơngiảnhoá hơn so với các phươngngữ Tâynam như Thànhđô (Tứxuyên), Liễuchâu (Quảngtây), hoặc Nhạcdương (Hồnam), cũngnhư sovới dạng chuẩn Quanthoại của Đàiloan. Nóicáchkhác, ngay trong một phươngngữ, các biếnthể Đôngbắc của Quanthoại khácbiệt đángkể s với các biếnthể TâyNam, vốn mang sắcthái “Nam” nặnghơn.
Ngượclại, các phươngngữ tiếngViệt thểhiện mứcđộ tươngthông rấtcao giữa các vùng. Khácvới vôsố phươngngôn (方言 fāngyán) của các đạiphươngngữ Trunghoa — vốn thường hoàntoàn bấtkhảtươngthông ngay trong cùng một họ — như Phúckiến và Hảinam, các biếnthể vùngmiền của tiếngViệt nhìnchung đềuđược hiểu trên phạmvi toànquốc. Sựthốngnhất này là kếtquả trựctiếp của quátrình Namtiến kéodài khoảng 2.200 năm trên quãngđường 2.200 kilômét — một kýhiệu dễnhớ: “mỗi năm một kilômét”. Vềmặt ngônngữ, quátrình dịchchuyển theo trục Bắc‑Nam này tạora các phânkỳ phươngngôn chuyểntiếp, biếnđổi dầndần theo từng địaphương, giúp ngườinói ở các vùng khácnhau vẫn cóthể hiểunhau mộtcách tươngđối dễdàng.
Sựkhácbiệt phươngngữ trong tiếngViệt biểuhiện rõnhất qua độcao và đườngnét thanhđiệu. Ở miềnBắc, nơi hệthống támthanh được bảotồn đầyđủ, lờinói thường mang độcao lớnhơn và đườngnét thanhđiệu sắccạnh, gợinhớ phầnnào đến Quảngđông. Ngượclại, tiếngViệt miềnNam — với hệ sáu thanhđiệu đã giảnlược — lạicó thanhđiệu mềm, thoáng và “nhẹ” hơn. Các phươngngữ miềnTrung, đặcbiệt quanh Huế và các vùng nôngthôn Bìnhđịnh, lại nổ bật với đườngnét thanhđiệu lõm rấtsâu, tạo cảmgiác “nặng” đặctrưng, khácbiệt rõ với cảhai miền Bắc và Nam. Dải biếnthiên thanhđiệu này khôngchỉ phảnánh sựphânhoá địalý mà còn kếttinh các lớp ảnhhưởng lịchsử và vănhóa đã địnhhình tiếngViệt qua nhiều thếkỷ.
Hình 9 – Tiền‑Hán‑Tạng (tiền‑Trunghoa)
(Source: http://www.taiwandna.com/ProfileChinpaoSinoTibetan)
Tấtcả những điều nêutrên, cả về ngônngữ lẫn chủngtộc, dườngnhư đã giữ vaitrò địnhhình quantrọng trong quátrình hìnhthành bảnsắc Việt, với những dấuvết cònlại của ảnhhưởng Háncổ, điềunày là điều tựnhiên, vì Annam từnglà một bộphận của Trungquốc. Về chínhtrị, Việtnam từlâu bị các triềuđại Trunghoa xem như một phiênquốc phânliệt hoặc thậmchí một quậnhạt nổiloạn, phầnnào tươngtự trườnghợp Đàiloan hay thậmchí Hồngkông ngàynay. Mặcdù Annam chấmdứt sựcaiquản trựctiếp của Trungquốc sau năm 907, vùngđất này vẫnđược gắn với “Đại Hán” thôngqua triều NamHán sau năm 918 (NamHán vốn trướcđó mang tên “ĐạiViệt” cho đến năm 917.) Việc đổitên này phátxuất từ tuyênbố của họ Lưu rằng họ là hậuduệ của Lưu Bang và Lưu Bị thuộc hai triều TâyHán và ĐôngHán. Nhậndiện những chuyểndịch địalý‑chínhtrị này là điều cốtyếu để hiểu mốiliênhệ lâudài giữa vănminh Việt và Hoa, cũngnhư những liêntục nhânchủng học nốikết xãhội Việt hiệnđại với 1000 năm bị nhànước Trunghoa đôhộ.
Cóthể nóirằng người Hán nguyênthuỷ hầunhư khôngcó liênhệ trựctiếp với các nhóm BáchViệt cổ hay Việt‑Mường cổ. Sựkhácbiệt nằm ở cách gọi. “NgườiHán” là một thựcthể thuộc thànhphần vănhóa, không phải một chủngtộc. Trong thời tiềnsử, các nhóm Tạngcổ được xem là tổtiên của cưdân Hán sơkỳ, những người đã chinhphục và hoàtrộn với cưdân bảnđịa nói tiếng thuộc ngữchi Tày‑Thái. Sựhoàtrộn này hìnhthành nên cộngđồng tiền‑Hán, vềsau tiếpxúc với các nhóm Việt phươngNam, được ghi trong sử Trunghoa dưới tên Namman vào khoảng 3.000 TCN. Sựphatrộn chủngtộc của cưdân Hoanam và Trungnguyên cổđại vềsau trởthành thầndân của các quốcgia thời ĐôngChu, phânbố rảirác trên lãnhthổ tiền‑Hán. Trungquốc cổđại thậtsự cóthể đã được gọilà “Đếquốc Sở của người Tày‑Thái”, chứ khôngphải “Đếquốc Hán”, vì phần lớn cưdân của nó là hậuduệ của Tày‑Việt, cũng chính là cưdân của nước NamViệt. Cáchnhìn này cho thấy sựtươngđồng với cộngđồng Kinh của Việtnam ({4Y6Z8H}) và sự cùng tồntại lâudài với các nhóm Chăm và Khmer ({+CMK}), hìnhthành nên một bảnsắc hợpthể {4Y6Z8H+CMK} kéo dài hơn 1.500 năm. (7)
Dù tốt hay xấu, ngườiViệt thừahưởng truyềnthống vănhóa Hán sau một thiênniênkỷ bịtrị, và tiếptục truyềnlại cho đến tận thếkỷ XX. Mộttrongnhững disản bềnbỉ và cóthể gây tranhcãi nhất là hệgiátrị Nhogiáo, đặcbiệt là nguyêntắc tôntitrậttự có từ thời phongkiến: trướchết là vua (quân), rồi đến thầy (sư), và saucùng là cha (phụ). Khunggiátrị này gópphần hìnhthành một vănhóa tônphục quyềnlực. Mặcdù có những mặt tiêucực, chủnghĩa dântộc Việt vẫn tiếpnhận và duytrì những yếutố quânchủ này. Tưtưởng Nhogiáo củngcố quyềnlực của giaicấp cầmquyền và các thiếtchế phụtrợ, địnhhướng conngười vào sựtuânphục ngay từ khi sinhra.
Bằngchứng nhânchủnghọc của tưduy này thểhiện trong sựưa chuộng contrai nhằm duytrì họ của giatộc. Hiệntượng này cóthể được giảithích như một môthức nhậnthức ditruyền qua nhiều thếhệ. Các giađình Việtnam hiếmkhi đặt câuhỏi về ýnghĩa tâmlinh của phảhệ, một đặcđiểm ănsâu trong vănhóa Hán nhưng hầunhư khôngcó trong xãhội Khmer. Điềunày gợiý rằng tổtiên của người Việt không xuấtphát từ vùng Đôngdương rộnglớn — nơi việc truyền họ không phổbiến — mà từ vùng cưtrú của BáchViệt ở Hoanam. Vìvậy, khi bàn về ngônngữ lịchsử, ta cũng phải xétđến nhânchủnghọc. Vôthứctậpthể của người Việt chỉrarằng tổtiên họ khôngchỉ thuộc vùng BắcViệt — nơi hìnhthành Vănlang — mà còn thuộc Hoanam, quêhương của người BáchViệt cổ.
Sựchuyểnhóa vănhóa, kểcả việc tiếpnhận họtộc tiếngHán, có gốcrễ sâuxa trong vănhóa Trunghoa và hiệndiện xuyênsuốt lịchsử Việtnam. Về phảhệ, hậuduệ của những người từ phươngBắc dicư xuống BắcViệt tiếptục truyền lại họ Hán qua nhiều thếhệ. Những họ này, như ta thấy ở nhiều nhânvật lịchsử, chỉ là mộtphầnnhỏ trong khotàng hàng trăm họ đã hìnhthành nên hợpthể Việt‑Hán (楚漢) ở Hoanam.
Về liênhệ ditruyền phươngBắc, các nhóm chủngtộc cấuthành Trungquốc cổđại từng phânbố đềukhắp lãnhthổ Annam chođếnkhi nhàĐường sụpđổ năm 907. Saukhi giành độclập, Annam mởrộng xuống phươngNam, hấpthu thêmnhiều thànhphần chủngtộc mới. Điềunày baogồm cả những nhóm sángda từ phươngBắc và những nhóm sẫmdạ, hỗnhợp từ phươngNam. Những nhóm đếnsau này hoàtrộn với cưdân đếntrước, góp phần hìnhthành bảnsắc hợpthể của người Việt. Các thời kỳ NamViệt, Sở và Tần được phảnánh khôngchỉ trong sựđadạng của họtộc Việt màcòn trong đặctrưng thanhđiệu của tênngười, trừ những trườnghợp đổitên để trá họ hoặc kỵhuý, như Nguyễn Thị Chân Quỳnh (1993) từng ghinhận.
Vềmặt ngữnghĩa, “kếtcấu” của mộtsố tênriêng gợi cảmgiác nhẹ, gần với vẻ thanhthoát của tên người Hoa thời Đường — như Lý Thế Dân hay Dương Ngọc Hoàn. Ngượclại, những tên như Hồ Cẩm Đào, Giang Trạch Dân, Tập Cận Bình hay thậmchí Hồ Chí Minh lại mang “kếtcấu thô” hơn, nghe khá xalạ với tai ngườiViệt.
Về mặt địalý‑chínhtrị, nhiều cộngđồng nêutrên từng được ghi trong hộtịch của Đại Đường, với tổngsố dân gần 42 triệu vào năm 726 (Bo Yang, 1983–1993, q.51, 1991, tr.86). Điềuđángchúý là đến năm 763 — chỉ hơn một thậpniên sau — dânsố giảm xuống còn khoảng 17 triệu, sau cuộc bạoloạn An Lộc Sơn kéodài hơn 12 năm (Bo Yang, q.53, 1991, tr.214). Mặcdù consố này có vẻ lớn, nó không phải là điều bấtthường trong lịchsử Trunghoa, nơi thươngvong quymô lớn thường xảyra trong các cuộc chiến.
Một vídụ điểnhình xảyra năm 878, khi quân Đường được ghi nhận đã tiêu diệt 50.000 quân phảnloạn trong trận Hoàng Mai, chống lại cuộc khởi nghĩa Hoàng Giao (Từ Lệ Đình, 1981, tr.217). Những consố này cho thấy mứcđộ tànkhốc của chiếntranh ở Hoalục và giúp ta hiểurõ hơn những biếnđộng nhânkhẩu được ghilại trong sửliệu. (12)
Toànbộ những vấnđề liênquan nêutrên chothấyrằng dânsố của Annam thời Đường hầunhư không ghinhận biếnđộng lớn, gợiý rằng vùngđất này cólẽ đã tránhđược những cuộc tànsát quymô lớn từng tànphá Hoabắc trong các thờikỳ loạnlạc và chiếntranh. Tưliệu thời TâyHán cho biết Giaochâu có khoảng 900.000 cưdân Annam, trong đó một bộphận đángkể là hậuduệ của hơn 30.000 phụnữ bảnđịa bị épgả cho binhlính nhàTần trong các cuộc chinhphạt trướcđó. Giảđịnh mỗi cặp vợchồng sinh trungbình ba con, thếhệ đầutiên này cóthể tạo ra khoảng 90.000 conlai, và consố này sẽ tăng theo cấpsốnhân trướckhi bước vào thếkỷ thứ nhất.
Mộtnghìn năm sau, dưới thời nhàĐường, Annam vẫn là bộphận của đếquốc phươngBắc này trong gần 300 năm. Trong thờigian này, dânsố hẳn đã tăngthêm nhờ concháu của hàngnghìn lính bộbinh ‘Đườngnhân’ đồntrú tại địaphương. Những binhlính này, cùng với các lànsóng di dân từ lụcđịa, thường địnhcư vĩnhviễn và kếthôn với phụnữ bảnđịa. Môthức hônnhân và hoànhập này kéodài suốt một thiênniênkỷ Bắcthuộc, tiếpdiễn chođếnkhi ViệtNam giànhđược độclập năm 939. Mặcdù lànsóng didân từ phươngBắc giảmdần sauđó, nó không chấmdứt hoàntoàn baogiờ và vẫn tiếptục ở quymô lớnnhỏ chođến ngày hômnay.
Một lànsóng Namtiến tươngtự ở phíanam lại xảyra khi cưdân Annam mởrộng xuống các vùngđất mới sápnhập từ hai vươngquốc Champa và Khmer kể từ thếkỷ XIII. Chuyểnđộng này lặplại môhình dâncư trướcđó và góp phần hìnhthành kếtcấu dântộc‑vănhoá phứchợp của Việtnam hiệnđại.
Tươngtự, khi sosánh thànhphần dâncư của Singapore và Đàiloan — đặcbiệt là tỷlệ giữa ngườiHoa dicư muộn và cưdân bảnđịa — ta thấy vịthế hiệnnay của họ phảnchiếu vịthế mà ViệtNam cổđại từngcó hơn một thiênniên kỷ trước. Một quátrình hoànhập ngônngữ và vănhóa tươngtự đang diễnra tại các vùng này. Tuynhiên, khác với sựtiếnhoá ngônngữ chậmchạp thờicổ, kỷnguyên hiệnđại với côngnghệ truyềnthông tiêntiến như internet và điệnthoại diđộng thôngminh đã ổnđịnhhoá sựpháttriển của ngônngữ. Quanthoại hiệnđại khó cókhảnăng biếnđổi đángkể, vì cộngđồng ngườiHoa hảingoại đều tuântheo chuẩn phổthông, vốnđã được ápdụng tại Malaysia và Singapore. Đàiloan đang chuyểndần từ hệ chúâm sang hệ bínhâm của Trungquốc, trong khi Hồng Kông ngàycàng tiếpnhận tiếngphổthông và văntự giảnthể thaycho thaycho Quảngđông và chữviết phồnthể truyềnthống.
Tráilại, sựtiếnhoá ngônngữ Hán tại Annam cổđại phứctạp hơn nhiều. Hơn 2.200 năm trước, kểtừkhi nhàHán đặt áchđôhộ vào năm 111 TCN, sựlantruyền của ngônngữ và hànhchính Hántriều xuống phươngNam diễnra với tốcđộ trungbình chỉ khoảng một kilômét mỗi năm. Sự lantruyền chậmchạp này bị chiphối bởi hạnchế về giaothông và truyềnthông, dẫnđến một cảnhquan ngônngữ phânmảnh và thíchứng theo từng vùng.
Ngoài những bằngchứng lịchsử đã nêura và sựhiệndiện rõrệt của các yếutố Hán trong tiếngViệt, các nhàngônngữ lịchsử còn phải đốimặt với những phứctạp ngữnghĩa vượt rangoài biếnđổi ngữâm. Sựkhácbiệt về vănhóa và ngônngữ khiến việc truytìm những từ cóvẻ gốc Hán nhưng không còn xuấthiện trong các phươngngữ Hán hiệnđại trởnên khókhăn. Điều này đòi hỏi các nhàHánhọc phải khả sát sâu vào hơn 900 phươngngữ Hán để tìm các từnguyên khảdĩ. Chẳnghạn, các thuậtngữ thânthuộc như ôngnội (có nguồngốc từ 內公 nèigōng của tiếng Phúckiến 內公 /lǎikong/) sovới ôngngoại (外公 wàigōng), và bànội (cóthể liênquan đến Hẹ 婆奶 /po2nai1/, hoặc 內婆 /nèipó/ [?]) sovới bàngoại (外婆 wàipó), chothấy những tươngđồng ngữnghĩa, dù cặp thứnhất khôngcòn trong Hánngữ hiệnđại. Tuyvậy, sựhiệndiện của các từ như 天公 Tiāngōng (ÔngTrời) và 地公 Dìgōng (ÔngĐịa) củngcố tính khảtín của những cấutrúc thânthuộc như vậy.
Từvựng thuộcthích còn chothấy chiềusâu phảhệ của ảnhhưởng Hánngữ trong tiếngViệt: tía (爹 diē) sovới cha, ba (爸 bā) sovới bố (父 fù), nạ (娘 niáng) sovới me, mẹ và mợ hoặc u từ 母 mǔ (HV mẫu). Những từ này đồng tồntại trong cả hai ngônngữ, phảnánh cấutrúc giađình và vănhóa chung. Mộtsố từnguyên khá rõràng, như 首 shǒu và sọ (“trốc”), hoặc 足 zú và chân (“đủ”), nhưng nhiều trườnghợp phứctạp hơn. Chẳnghạn, dạng Việt‑Mường cổ /dak7/ (“nước”) tươngứng với tiếngViệt /nɨək7/ và biếnthể /nak7/, cóliênquan đến 淂 dé (HV đắc) và 水 shuǐ (HV thuỷ). Tươngtự, 踏 tà (“dẫm”) tươngứng với đạp /dap8/. Những vídụ này chothấy sựđanxen tinhvi giữa yếutố NamÁ, nếucó, và Hán, vượtxa những trườnghợp quenthuộc như mắt hay bươmbướm.
Xétvềmặt nhânchủng học, “ngườiHán” là một vănhóa chứ khôngphải một chủngtộc. Trướckhi nhàTần thốngnhất Trungquốc năm 221 TCN, không tồntại một “dântộcHán” theo nghĩa hiệnđại. Việc ngườiViệt gọi ngườiHán là Tàu, cũngcó khảnăng bắtnguồn từ âm Tần (秦), thường đượcxem là miệtthị, cólẽ phảnánh kýức về thời Chiếnquốc khi nhàTần tiêudiệt sáu liệtquốc trên đất Hoalục. Tuynhiên, Tàu cũng cóthể xuấtphát từ Tiều, vốn từ Triều, dạng rútgọn của Triềuchâu (潮州 Cháozhōu). Nếuvậy, âm Tàu không mang sắcthái miệtthị thuởxưa
Giốngnhư mọi cộngđồng trên thếgiới, ngườiViệt không thuầnnhất về mặt chủngtộc theo nghĩa “thuầnViệt”. Họ là một hợpthể phứctạp của nhiều tộcngười, được hìnhthành qua nhiều lànsóng didân từ Hoanam. Thànhphần đadạng này — kýhiệu {4Y6Z8H+CMK} — baogồm cả những cưdân đầutiên vốnlà hậuduệ của các dòngtộc Taic-Yue (Tháicổ‑Việt), tổtiên của cả cưdân Sở và Hán trướckhi nhàHán thôn tính NamViệt năm 111 TCN.
Sau bướcngoặt lịchsử này, tiênnhân ngườiViệt bắtđầu pháttriển như một cộngđồng hỗnhợp, đã mang họ Hán từ rấtsớm. Những họ này phảnánh nhiều thếkỷ hônnhân và hoànhập giữa người Hoa thuộcđịa, binhlính và didân với cưdân bảnđịa phươngNam. Quátrình phatrộn này tiếptục đềuđặn qua nhiều thếhệ, đặt nềnmóng cho bảnsắc dântộc‑vănhoá của Việtnam hiệnđại.
Xétvề phươngdiện chủngtộc, xãhội Việtnam hiệnđại là một thể hợpthành, trongđó đasố Kinh tươngtự như “Hántộc” ở Trungquốc, một môhình hoàtrộn hơn là một tô “salát” phânmảnh. Như đã trìnhbày trướcđây, hậuduệ của các nhóm BáchViệt đã đónggóp vào cả bảnsắc Hán lẫn Việt. Bêncạnh 54 dântộc thiểusố được côngnhận chínhthức — baogồm Tày (Daic 傣族), Nùng (Zhuang 壯族), H’Mông hay Mèo (Miao 苗族), và Thuỷ hoặc Thái (Shui 水族) — các cộngđồng này cưtrú tại những vùngnúi xaxôi dọc biêngiới phíaBắc và phíaTây Việtnam. Sau khi nhàHán chinhphục vươngquốc NamViệt, nhiều nhóm tộcngười BáchViệt (Yue) từ Hoanam dicư xuống và cuốicùng hìnhthành nên bộphận đasố Kinh ở miềnNam Việtnam. Làn dicư này cũng thúcđẩy sựphânly cuốicùng giữa cưdân Việt‑Mường cổ thành hai nhánh: Mường và Việt. Ngàynay, hậuduệ ngườiMường tậptrung chủyếu tại tỉnh Hoàbình.
Khi ngườiKinh tiếptục mởrộng xuống phíaNam, họ hoàtrộn với cưdân Chăm dọc duyênhải miềnTrung và với các cộngđồng Môn‑Khmer ở vùng caonguyên phíaTây và khu vực cựcNam. Lịch sử lâudài của dicư, hônphối và giaolưu vănhóa này đã địnhhình nên bứctranh ngônngữ‑dântộc của Việtnam, tạora một bảnsắc quốcgia nhiềutầnglớp, phảnánh cả yếutố bảnđịa lẫn ảnhhưởng TrungHoa.
Những nỗlực tìm mốiliênhệ trựctiếp giữa huyếtthống sinhhọc và bảnsắc ngônngữ giữa ngườiViệt và ngườiHoa tại Việtnam thường dẫnđến sựđơngiảnhoá quámức và những diễngiải sailệch. Hiệntượng này ít phổbiến hơn tại các quốcgia như Nhậtbản và Hànquốc, nơi cộngđồng ngườiHoa lịchsử vẫn duytrì sự táchbiệt xãhội và vănhóa sovới cưdân đasố.
Ngượclại, tại các quốcgia ĐôngnamÁ như Indonesia và Malaysia, cộngđồng ngườiHoa — dù đã sinhsống qua nhiều thếhệ, vẫn bịxem là ngườinướcngoài riêngbiệt. Ở Indonesia, chẳnghạn, hậuduệ ngườiHoa từng bịbuộc phải đổisang họ Indonesia và trong lịchsử đã gặp hạnchế khi tiếpcận một số vịtrí trong bộmáy nhànước. Tại Malaysia, nơi tổng dânsố khoảng 34,1 triệungười (2024), ngườiHoa chiếm 22,4% số dân. Tuynhiên, nước này vẫn phânloại chínhthức là người gốcHoa, với mứcđộ đạidiện hạnchế trong các cơquan trọngyếu của nhànước.
Quátrình biếnđổi nhânkhẩu học của Đàiloan chothấy một sựtươngđồng đángchúý với lịchsử Việtnam. Dâncư Đàiloan — đặcbiệt ở miềnNam — mang một cấutrúc laighép phứctạp giữa ngườiHoa và các nhóm bảnđịa. Vào thếkỷ XVII, những đợt dicư laođộng từ Phúckiến vượt eobiển sang Đàiloan làmviệc tại các đồnđiền Hàlan, đặt nềnmóng cho sựđịnhcư của ngườiHoa trên đảo. Đợt nhậpcư lớn thứhai diễnra năm 1949, khi binhlính Quốcdânđảng rútchạy sang Đàiloan saukhi thuatrận trước lựclượng cộngsản. Cùng đi là với binhsĩ và quanchức, baogồm hàngnghìn người dântịnạn Hoalục, nhiềungười trongsốđó kếthôn với cưdân bảnđịa, mởrộngthêm nềntảng sắctộc Hoa tại Đàiloan.
Tại Việtnam đươngđại, concháu đời thứba và thứtư của cộngđồng người Hoa (華) thường tựnhận là “ngườiViệt” khi kêkhai nguồngốc dântộc trong các biểumẫu điềutra dânsố hoặc giấytờ hànhchính. Dùcó nguồngốc Hoa, quátrình hoànhập vănhóa qua nhiều thếhệ đã khiến nhiềungười chọn bảnsắc Việt trong cả đờisống côngcộng lẫn riêngtư. Từ 1990 đến 2024, ướctính chínhthức cộngđồng ngườiHoa tại Việtnam tănglên khoảng một triệungười, phảnánh cả lịchsử dicư lẫn sựhoànhập nhânkhẩuhọc tiếptục.
Môhình hoànhập này tiếptục trong thời hiệnđại. Từ 1990 đến 2022, ướctính có khoảng 133.000 phụnữ Việtnam kếthôn với đànông Đàiloan (theo kyotoreview.org), tạora một thếhệ conlai Việt‑Đài mới. Thànhphần ditruyền của họ cóthể biểudiễn bằng {4Y6Z8H+CMK+T}, trongđó T biểuthị thànhphần Đàiloan, vốn gồm {4Y6Z8H+I}, với I là yếutố bảnđịa. Cấutrúc nhiềulớp này phảnánh sự hoàtrộn liêntục giữa các sắctộc và lịchsử dicư trong khuvực, gópphần địnhhình bảnsắc vănhóa đang pháttriển của Đàiloan.
Mặcdù Đàiloan có lịchsử nhânhọc phongphú và nhiều tầnglớp, mứcđộ hoànhập ngườiHoa tại đây vẫn khiêmtốn hơn nhiều sovới Việtnam — quốcgia đã tiếpnhận ngườiHoa liêntục trongsuốt nhiều thếkỷ. Từ thời Việtnam còn là quậnhuyện của Trungquốc, nơiđây đã đónnhận hàng trămnghìn người dicư từ Hoalục. Saukhi nhàMinh sụpđổ năm 1644, khoảng 50.000 người trungthành với nhàMinh chạytrốn cuộc chinhphục của Mãn-Thanh và táiđịnhcư tại các vùngđất phíaNam do chúa Nguyễn cai trị (thường được Trung quốc gọi chung là Annam). Những người tịnạn này — gọi là Minhhương — đaphần nói tiếng Triềuchâu và nhanhchóng hoànhập vào xãhội Việtnam; họ tiếpthu phongtục và ngônngữ Việt một cách trôichảy. Họtộc của ngườiTiều, dù có gốc Trunghoa, đã biếnđổi theo môitrường ngônngữ Việt: chẳnghạn Huỳnh từ Hoàng đều bắtnguồn từ 黃 (Huáng), còn Võ từ Vũ tươngứng với 武 (Wǔ), phảnánh sựbiếnđổi vùngmiền trong cáchphátâm và quátrình hoànhập.
Họ ngườiViệt nóichung phảnánh rấngần cấutrúc họtên ngườiHán cả về hìnhthức lẫn ýnghĩa. Nhiều tên theo môhình cổđiển của Hán: họ đơnâmtiết đitrước tên. Sự tươngđồng này không chỉ ở bềmặt; đặcđiểm ngữâm và thanhđiệu của tên Việt thường phùhợp với các dạng phátâm tiếngHán Trungcổ. Ngàynay, chỉ những ngườiHoa mới dicư trongvòng một thếkỷ trởlại đây mớiđược phânloại chínhthức là dântộcHoa (華) trong bảngđiềutra dânsố Việtnam. Theo thốngkê năm 2019, nhóm này khoảng 750.000 người, baogồm người nói tiếng Quảngđông, Hảinam, Phúckiến và Hẹ.
Dânsố Kinh, thựctế baogồm cả những người có tổtiên gốcHoa, đã được hìnhthành qua nhiều thếkỷ hoàtrộn vănhoá và sắctộc. Sựhoàtrộn này cũng thểhiện rõ trong cộngđồng Hoa‑Việt, đặcbiệt tại hảingoại. Trong các chươngtrình canhạc Việtnam sảnxuất tại Hoakỳ, khángiả cóthể nhậnthấy nhiều nghệsĩ — baogồm người nhậpcư gầnđây — mang những đặcđiểm hìnhthái phổbiến ở các nhóm ĐôngÁ. Những tươngđồng này khiến việc phânbiệt ngườiViệt và ngườiHoa qua ngoạihình trởnên khókhăn.
Hiệntượng này đặcbiệt rõ trong các băng ghihình độphângiải cao của những chươngtrình giảitrí nổitiếng như Asia Entertainment (tập 74–79), Paris by Night của Thuý Nga (các tập 21, 50, 109, 110, 119, 130, 138), và Vân Sơn (tập 50, 51). Được quay tại Việtnam và trong cộngđồng ngườiViệt hảingoại tại Hoakỳ, các chươngtrình này không chỉ thểhiện nghệthuật âmnhạc mà còn phảnánh bảnsắc vănhóa đatầng của xãhội Việtnam hiệnđại.
Tuynhiên, vấnđề sắctộc phứctạp hơnnhiều sovới một dấugạch trong bảng điềutra dânsố, hay những dấumốc ngônngữ và hồsơ giaphả đơnthuần. Các dạng ngữâm được bảolưu trong những họ gốcHoa — chẳnghạn Huỳnh hoặc Hoàng cho 黃 (Huáng), và Vũ hoặc Võ cho 武 (Wǔ) — cóthể cungcấp manhmối về nguồngốc tổtiên, baogồm thờiđiểm và địađiểm giađình địnhcư tại Việtnam. Vềmặt thịgiác, một côngdân Việtnam rấtdễ bị nhầmlẫn với một ngườiHoa miềnNam, và ngượclại, đặcbiệt tại các tỉnh như Quảngtây, Hồnam, Giangtây và Quảngđông. Hiệntượng nhầmlẫn này giữa ngườiViệt và ngườiHoa còn được ghinhận ngay cả bênngoài châuÁ.
Tại các khuvực đavănhóa như Nam California, Hoakỳ, nơi hai cộngđồng đã cùng tồntại trong thờigian dài, việc thanhniên Việtnam bị nhầm là ngườiHoa khôngphải điều hiếmgặp, nhấtlà trong các bốicảnh tậpthể như chụphình ảnhlớp hoặc sinhhoạt cộngđồng. Trừkhi sosánh trựctiếp duhọcsinh Hoabắc mớitới từ Bắckinh với thanhniên Việtnam đứng cạnhnhau, sựkhácbiệt thường rấtkhó nhậnra. Bảnthân tácgiả cũng nhiềulần gặpphải tìnhhuống nhầmlẫn nhưvậy tại các khu Chinatown ở nhiều thànhphố BắcMỹ. Nói cáchkhác, ngườiViệt và ngườiHoa sinhra và lớnlên tại các quốcgia phươngTây như Hoakỳ thường khó phânbiệt bằng ngoạihình với người gốcHoa.
Hơnnữa, khácvới ngườiMỹ datrắng tại châuÂu — vốn thường dễ phânbiệt với người datrắng bảnđịa — việc nhậndiện ngaylậptức khách dulịch Việtnam giữa đámđông ngườiHoa tại các chợ hoặc nhàhàng ở Trungquốc gầnnhư là điềubấtkhả. Nhiều dukhách Việtnam chobiết họ thường bị nhầm là ngườiHoa, thậmchí bị cholà đến từ một tỉnh khác. Nhậnthức này bắtnguồn từ những đặcđiểm hìnhthái chung giữa ngườiViệt và cưdân Hoanam, đặcbiệt là các nhóm có nguồngốc Tháicổ‑BáchViệt (Taic‑Yue) sovới các nhóm Hoabắc mang nhiều yếutố Altai, thườnglà caoto, datrắng, sóngmũi cao, mắt mộtmí, răngcửa thường hơihô, khôngđểý là họ hélộ cả hàmrăng ra. Tácgiả, người nóitiếng Quanthoại khôngbảnngữ với giọng nặng và có nướcda sậmmàu, thường bị nhầm là người Quảngđông khi tiếpxúc ở Bắckinh. Bấtkể khácbiệt chínhtrị, côngdân Việtnam mang hộchiếu Hoakỳ thườngbị nhânviên cửa khẩu Trungquốc mặcnhiên nóichuyện bằng tiếngHoa. Tácgiả chobiết bảnthân bị nhầm nhưvậy chín lần trên mười lần qua cửakhẩu, dù hộchiếu ghirõ nơisinh là Việtnam.
Vềmặt nhânhọc, có hai môhình đángchúý trong cộngđồng Hoa‑Việt hảingoại, đặcbiệt trong hànhvi táiđịnhcư tại các thànhphố BắcMỹ. Tại các đôthị lớn như San Francisco, Oakland, Los Angeles và New York, các cơsở kinhdoanh của người Hoa‑Việt thường tậptrung trong PhốTàu truyềnthống hoặc trong các khu ngườiViệt như “Little Saigon”. Điềunày xảyra mặcdù nhiều ngườiViệt mang tâmlý phảncảm lịchsử đối với chủnghĩa đếquốc Trunghoa. Một hiệntượng tươngtự cũng thấy ở người Hànquốc đối với thờikỳ Nhậtbản đôhộ. Tuyvậy, ngườiHàn nhậpcư vẫncó xuhướng tậptrung kinhdoanh tại các khu sắctộc như PhốNhật hoặc hoặc sự hiệndiện của kiềudân Nhậtbản tại những PhốĐạiHàn. Những môhình này chothấy ở tầng vôthức, các cộngđồng dicư thường tìm đến những môitrường nhânhọc quenthuộc.
Đángchúý, ngườiViệt gốcHoa thường thích giaolưu với ngườiViệt — dù là người mớitới hay Việtkiều lâunăm — hơnlà với ngườiHoa đến từ Hồng Kông, Đàiloan hoặc Hoalục, nếu khôngnói là hoàntoàn không. Xuhướng này phảnánh lịchsử dicư: phầnlớn ngườiHoa đến Hoakỳ trước thậpniên 1980 là người nóitiếng Đàisơn, một phươngngữ Quảngđông. Trong bốn xãhội chịu ảnhhưởng Khổnggiáo — Trungquốc, Việtnam, Nhậtbản và Hànquốc — conngười thường tìm đến những nhóm có sựtươngđồng vănhóa và nhânhọc, ngay cả trong môitrường hảingoại.
Vềmặt ngônngữ, tiếngNhật và tiếngHàn vaymượn rấtnhiều từ tiếngHán và từng sửdụng hệthống chữHán đầyđủ trong vănviết. Tuynhiên, hai ngônngữ này khôngcó thanhđiệu và có hệthống âmvị hoàntoàn khácbiệt, dễnhậnra ngaycả với ngườiViệt hay ngườiHoa khôngđược đàotạo chuyênmôn. Ngượclại, khi một phươngngữ tiếngHoa được sửdụng, chẳnghạn trong một phòngtrà khiêuvũ, ngườiViệt phải tậptrung lắngnghe mới xácđịnh được đó cóphảilà một phươngngữ Việtnam nào không. Điềunày xuấtphát từ sựtươngđồng về thanhđiệu và đườngnét âmvực giữa hai ngônngữ. NgườiTâyphương thường nhầm tiếng Quảngđông với tiếngViệt vì lýdo này. Vợ của tácgiả, một ngườiHoa gốcHảinam quenthuộc với tiếng Quảngđông, từng nhậnxét rằng tiếngViệt nghe rấtgiống tiếng Quảngđông ngay lầnđầu bà nghe thấy.
Để minhhọa sựgầngũi ngônngữ này, cóthể ví Quanthoại nếulà tiếngAnh, thì tiếngQuảngđông là tiếngĐức, và tiếngViệt như tiếngHàlan và tiếng Phúckiến như tiếng Thuỵđiển — mỗi ngônngữ chiasẻ những đặcđiểm cấutrúc và âmvị khiến chúng trởnên gầnnhau trong một tròchơi đoán ngônngữ.
Điều quantrọng cần nhậnthức là sắctộc và ngônngữ khôngphải lúcnào cũng gắnkết nộitại. Trong nhiều trườnghợp, bảnsắc ngônngữ của một cộngđồng cóthể khácxa nguồngốc sắctộc của họ. Chẳnghạn, nhiều quốcgia châuÁ — như Ấnđộ, Philippines và Singapore — sửdụng tiếngAnh làm ngônngữ chínhthức dù khôngphải tiếng bảnđịa. Tươngtự, các nước ChâuMỹ-Latinh chủyếu sửdụng tiếng Tâybannha hoặc Bồđàonha, những ngônngữ dunhập qua thờikỳ thuộcđịa , như côngcụ giaotiếp và thốngnhất quốcgia.
Bảng 5 – Chủngtộc và ngônngữ
Hiệntượng này tươngđồng với quátrình tiếnhóa ngônngữ của “Trungquốc đạilục”, nơi tiếng Quanthoại — nay gọilà tiếngphổthông (普通話), nghĩa là “ngônngữchung” — đã trởthành ngônngữ tiêuchuẩn toànquốc. Trướcđây, nó đượcgọilà Quốcngữ (國語), tức “ngônngữ quốcgia”, và chotới nay vẫn đóngvaitrò là phươngtiện thốngnhất giữa các nhóm sắctộc và vùngmiền đadạng.
Trong những bốicảnh nhưvậy, nănglực ngônngữ khôngphải lúcnào cũng phảnánh nguồngốc sắctộc. Ví dụ, các báocáo từng chobiết phiênbản đầu của hệthống nhậndiện giọngnói iPhone2 (Siri) hiểu tiếngAnh của người Ấnđộ tốt hơn ngườiMỹ bảnđịa. Điềunày khôngcógìlạ, vì tiếngAnh được sửdụng rộngrãi tại Ấnđộ, nơi các giọngđịaphương đã pháttriển thành những dạng tiếngAnh riêngbiệt, đôikhi khóhiểu đối với người học tiếngAnh như ngoạingữ.
Quansát rộnghơn này có liênquan đến sựhìnhthành lịchsử của tiếngViệt. Cókhảnăng rằng một dạng Việt‑Mường sơkỳ từng đóngvaitrò như một thứ ngônngữ giaotiếp chung giữa cưdân bảnđịa và ngườiHán saukhi họ thôntính Giaochỉ năm 111 TCN. Theo thờigian, hìnhthức giaotiếp laighép này cóthể đã tiếnhóa dần thành tiếngViệt hiệnđại — một ngônngữ được hìnhthành qua nhiều thếkỷ tiếpxúc, thíchnghi và hoànhập.
Trong trườnghợp của Việtnam, bảnsắc sắctộc — đặcbiệt đối với cộngđồng đasố Kinh — vẫn đanxen với những câuhỏi chưađược giảiquyết liênquan đến mốiquanhệ ditruyền lịchsử với tổtiên ngườiHán. Mặcdù ngườita cóthể kỳvọng rằng những tiếnbộ trong lậpbảnđồ DNA sẽ giúp làm sángtỏ vấnđề, thựctế lại phứctạp hơn nhiều. Như được thấyrõ trong các nghiêncứu về dânsố Đàiloan, dữliệu ditruyền thường chora những kếtquả lẫnlộn, bị chiphối bởi nhiều giaitầng cảmxúc conngười, bảnsắc vănhóa và kýức lịchsử.
III) Cuộcphânkỳ của Kinh và Mường
Sau thờikỳ mộtnghìn năm Bắcthuộc, dấuấn thuộcđịa trong ngônngữ đã đàosâu thêm những phânhoá xãhội bêntrong cộngđồng Việt‑Mường. Trongkhi các nhóm ngườiKinh ở đồngbằng Sông Hồng Bắcbộ ngoài sựhoànhập hànhchính, đànbà xứ này hoàtrộn với didân ngườiHán qua hônnhân, thì cộngđồng Mường khángcự sựđồnghoá, họ bỏ đisâu vào vùng thượngdu, bảotồn nhiều từvựng thuộc tầngsâu BáchViệt. Ta cũng cóthể giảthiết một nhóm tộcngười gốc LạcViệt táchra làm hai nhánh, nhánh chốnglại nhàHán bỏ lênnúi sau ta gọi là ngườiMường vì cólẽ có quanhệ nàođó với người Môn còn thànhphần ởlại vùng đồngbằng kinhkỳ hợptác với nhàHán thì đượcgọi là ngườiKinh.
Sự phânkỳ này tạo ra hai lộtrình ngônngữ khácbiệt:
- TiếngViệt Kinh: ngàycàng chồnglớp nhiều từvựng Hán‑Việt, đặcbiệt trong hànhchính, nghi lễ và hànlâm.
- Lờinói Mường: bảotồn nhiều đặctính ngữâm và cúpháp BáchViệt, ít chịu ảnhhưởng Hánhoá, thấmnhập nhiều yếutố đặctrưng NamÁ.
Qua nhiều thếkỷ, khoảngcách giãnrộng đếnmức hai thứtiếng Kinh và Mường trởnên khôngthể thônghiểu lẫnnhau. Sự táchbiệt này chothấy áp lực thuộcđịa không chỉ làm biếnđổi từvựng mà còn địnhhình lại bảnsắc. Vềmặt ngônngữ bảnsắc Kinh hìnhthành như một sảnphẩm laicăn giữa nền BáchViệt và lớp gánghép gốcHán, trong khi khíchất Mường là kếttinh của sự đốikháng ngoạilai và bảotồn của tầngnền.
Sự phânly này nhấnmạnh một chủđề trungtâm trong lịchsử sinhtồn của ngườiViệt: sự vướngmắc thuộcđịa không xoábỏ ngônngữ bảnđịa, mà tạora những kếtquả đatầng — laihợp ở đồngbằng, bảotồn ở miềnnúi.
Cóthể giảđịnh hợplý rằng cấutrúc ditruyền của nhiềungười Việtnam tươngthích với cấutrúc ditruyền của các nhóm Hán ở những tỉnh miềnNam Trungquốc như Phúckiến, Quảngđông, Hồnam và Quảngtây. Những vùng này là nơi sinhsống của hậuduệ Hánhoá thuộc khối “BáchViệt” cổ (百越民族), baogồm nhiều phânnhánh sửsách có ghi nhưlà VuViệt (于越), CanViệt (干越), MânViệt (閩越), ĐôngÂu (東甌), ĐôngViệt (東越), NamViệt (南越), TâyÂu (西甌), LạcViệt (雒越), ÂuViệt (歐越), DươngViệt (揚越), ĐiềnViệt (滇越), ĐằngViệt (騰越) và ViệtTuỳ (越雟). Những nhóm bảnđịa này cưtrú tại vùng namcương Trungquốc lâuđời truớc thời Tần‑Hán (先秦漢).
NgườiHán miềnNam giữlại một hỗnhợp ditruyền baogồm yếu tố Tháicổ kếthợp thành thầndân Sở, baogồm cả Lưu Bang, vị hoàngđế sánglập nhàHán, vốnlà ngườibảnđịa Sở nói tiếngSở cùngvới các nhóm BáchViệt khác kểtrên thuộc Vươngquốc NamViệt (南越王國) với lãnhthổ trảidài từ Quảngđông đến vùng Đôngbắc Việtnam ngàynay. Ngượclại, tại Hoabắc, saukhi các nhóm dumục Altai , Độtquyết, Thátđát và Môngcổ lầnlượt chiếmđóng và hoànhập vào bảnthể Hán qua các triềuđại Yên, Kim, Liêu, Nguyên, Thanh, v.v., cả hàng thếkỷ, cấutrúc ditruyền của cưdân Hoabắc khácbiệt rõ sovới cưdân miềnNam.
Vìvậy, các nhóm Hánhoá miềnNam Trungquốc vẫn mang những đặctính hìnhthái phânbiệt sovới cưdân Hoabắc tại Thiểmtây, Sơntây, Sơnđông và Bắckinh. Những khácbiệt này phảnánh sự đanxen phứctạp giữa ditruyền, dicư và đồnghoá vănhóa đã địnhhình nên bứctranh dânchí Hoa‑Việt.
Bảng 6 – Tâmthức Trunghoa là tâmthức dicư
NgườiTrunghoa từ lâunay thểhiện xuhướng mạnhmẽ trong việc dicư để tìm cơhội mới, một môhình đã ảnhhưởng đángkể đến cấutrúc sắctộc và vănhóa của Việtnam, đặcbiệt saukhi nước nầy giành độclập vào thếkỷ X và kéodài đến hiệntại. Điềuđángchúýlà dù Annam cổ đã ba lần đánhbại quân Môngcổ vào thếkỷ XIII, sựsụpđổ của nhàTống đã kíchhoạt một lànsóng tịnạn từ Hoalục tràn xuống biêngiới phíaNam của Việtnam.
Trong lịchsử, Việtnam chịu nhiều thếkỷ dưới sựcaitrị của các triềuđại Trunghoa, vốn tạo điềukiện cho dòng ngườiHán dicư liêntục. Mặcdù tiếpxúc và Hánhoá lâudài, Việtnam vẫn giữđược bảnsắc và chủquyền dântộc, với một lịchsử khángcự sựđồnghoá kéodài hơn hai thiênniênkỷ.
Sosánh với Đàiloan, đảo này có khoảng 355 năm liênhệ liêntục với Hoalục, đặcbiệt qua các lànsóng dicư từ Phúckiến. Những người này vềsau đôngđảo hơn cưdân bảnđịa Namđảo, đẩy nhanh quátrình Hánhoá của đảo, một tiếntrình vốn đã bắtđầu từ hơn 2.200 năm trước tại Hoalục. Ở gócđộ này, sựhìnhthành chủthể Đàiloan trong thếkỷ XXI phảnchiếu kinhnghiệm của Việtnam từng là thuộcđịa Trunghoa từ năm 111 TCN đến 939 SCN.
Trong khi đó, ngườiHán tịnạn và nhậpcư vẫn tiếptục đến vùng đất nay là Việtnam, gópphần địnhhình thêm bứctranh nhânkhẩu. Đàiloan cũng phảnánh tâmthức dicư này, chiasẻ với Việtnam vaitrò là điểmđến của các lànsóng ngườiHán. Vìvậy, cấutrúc sắctộc của cả hai quốcgia cóthể đượcxem như sảnphẩm của tâmthức dicư lâuđời của Trunghoa.
Đốivới những người khôngthể dicư trong đờisống, thànhngữ truyềnthống 離鄉背井 (bỏxómxalàng) đóng vaitrò như một lýgiải vănhóa, giữgìn thểdiện trước sựxaxứ. Tuynhiên, thựctế, các lànsóng dicư Trunghoa đã làm biếnđổi sâusắc kếtcấu xãhội và vănhóa của nhiều quốcgia sởtại.
Việc đưa Đàiloan vào bốicảnh rộnghơn nhằm nhấnmạnh những tiếntrình lịchsử songhành đã địnhhình bảnsắc Việtnam. Cảhai thựcthể chínhtrị đều trảiqua những mốiquanhệ phứctạp với Trunghoa, đanxen giữa những luồn dicư, ảnhhưởng vănhóa và căngthẳng xâmlấn. Trong mỗi trườnghợp, một bộphận dâncư — đặcbiệt những người có gốcHoa — cùng tồntại bêncạnh những người dântộc chủthể luôn cảnhgiác trước sựmởrộng ýthứchệ báquyền Trunghoa và khángcự sự hoànhập sâuhơn.
Mặcdù lịchsử thànhvăn của Đàiloan ngắn hơn sovới Việtnam, mứcđộ tiếpxúc của hònđảo này với Trunghoa cũng khônghề kém sâurộng. Việtnam từng hứngchịu hơn một thiênniênkỷ trựctrị của Trunghoa, bắtđầu từ cuộcchinhphục của nhàHán vào năm 111 TCN, tiếptục qua nhiều triềuđại kếtiếp cùng những ápđặt vănhóa lâudài. Ngượclại, mốiliênhệ của Đàiloan với Hoalục đến từngđợt, nhưng không vìthế mà kém quantrọng hay kém sâurễ, đặcbiệt khi xétđến những tiếpxúc tiềnsử và toànbộ phổ lịchsử đã địnhhình quỹđạo dântộc của Việtnam.
Để minhhọa disản lâudài của dicư và laihợp vănhóa, hãy xét một trườnghợp liênquan đến những người Việt gốcHoa tịnạn sang Hoakỳ trong giaiđoạn 1975–1995. Câuchuyện này được chọn vì tính biểutượng của nó đốivới hànhtrình thiêndi cổđại của ngườiViệt thuộc khối BáchViệt, những người cáchđây hơn hai thiênniênkỷ đã vượt dãy LĩnhNam hiểmtrở từ miền Hoanam Trungquốc xuống vùng Bắcbộ Việtnam. Chuyểnđộng lịchsử đó đã đặt nềnmóng cho sựhìnhthành cộngđồng Kinh tại Annam cổ và giúp ta hiểuđược sựtiếnhóa của tiếngViệt, bấtkể biếnthể hiệndại nào được khảocứu.
Giờ đây, hãy cùng tácgiả đến một góc nhỏ của nước Mỹ, nơi những nhầmlẫn danh tính thường xảyra, đặcbiệt trong việc phânbiệt ngườiViệt gốcHoa. Dù vídụ này nhỏbé, ýnghĩa của nó lại vangvọng trong bốicảnh vănhóa và lịchsử rộng lớn hơn.
Là kháchquen của một quánăn nhỏ Việtnam sôinổi tại Chinatown Oakland, California, tácgiả khôngchỉ trântrọng mónăn mà còn cả những conngười đứngsau nó. Các đầubếp chếbiến những mónViệt chânchất, và theo thờigian, tácgiả đã quen biết mộtvài nhânviên qua những câuchuyện và kýức chung. Giống như tácgiả, nhiềungười trongsố họ là thuyềnnhân, những người tịnạn rời Việtnam sau sựsụpđổ của Sàigòn năm 1975.
Vềmặt giaphả, có khảnăng rằng tổtiên của mộtvài người trongsố họ cũng là những người tịnạn từ sự sụpđổ của nhàMinh vào thếkỷ XVII, chạytrốn cuộc chinhphục của nhànước Mãn-Thanh và địnhcư tại Việtnam. Nhiều người trongsốnày là người nóitiếng Triềuchâu. Trong sinhhoạt hằngngày, ngoài sựthôngthạo tiếngViệt, tácgiả từng nghe họ tròchuyện bằng nhiều phươngngữ Hoa với khách Hoakiều. Khảnăng chuyểngiọng linhhoạt giữa tiếngViệt và các phươngngữ Hoa của họ, một cách tựnhiên và vôthức, quảthực đáng khâmphục.
Chủquán và phầnlớn nhânviên, giốngnhư nhiềungười Việtnam khác, đềulà ngườiViệt gốcHoa. Riêng các đầubếp chỉ nói tiếngViệt. Họ có gốcHoa hay không thì khôngrõ — cólẽ chỉ Trời biết. Tuynhiên, sựhiệndiện của họ gópthêm một tầngsâu vào bứctranh laihợp vănhóa và sắctộc của cộngđồng Việt hảingoại tại Hoakỳ.
Cólẽ tôi chưabaogiờ nghingờ tính chânchất của những mónăn họ nấu, giảđịnh rằng đólà mónViệt; mộtvài món rõràng có nguồngốc Hoa nhưng bạn vẫn ăn như mónViệt vì phiênbản Việtnam ít dầumỡ hơn. Đối với khẩuvị ngườiHoa, chúng thường mang những thànhphần quenthuộc như vịhồi và hươngquế. Điểm khácbiệt duynhất là mónViệt thường được rưới nướcmắm và thêm sả, tạonên hươngvị đặctrưng, chẳnghạn như sự tinhtế giữa thịtheo kéo Việtnam và món thịt kho Đôngpha của Trunghoa. Tómlại, tácgiả thưởngthức những mónăn ấy trong quán càphê ưathích của mình. Từ khoá trong ẩmthực Việtnam là sựcânbằng, luôn mang hai nửatính đốivị trong cùng một hỗnhợp giavi, vídụ: mặn‑ngọt, chua‑đắng, cứ giốngnhư sựtồntại đồngthời của Âm và Dương.
Bạn cũng cóthể là người ưathích những món Hoa được nêmnếm theo kiểu Việtnam — hay nói cáchkhác, những mónăn Tàu mang hươngvị Việtnam — giốngnhư cách bạn thưởngthức các món Khmer miềnNam với vị cânbằng chua‑ngọt đặctrưng; tuyvậy, chúng khônggiống hoàntoàn các món Khmer hay Thái.
Tấtcả những chitiết được nêura ởđây nhằm minhhọa một phép sosánh về sựlaihợp sắctộc và ngônngữ đã chảydài xuống phươngNam suốt chiềudài lịchsử Việtnam. Việc những ngườiViệt gốcHoa phụcvụ trong quán ăn được nhậndiện như ngườiViệt ngàynay phảnánh chính cách họ tiếpxúc với đồngbào Việtnam ở hảingoại: họ nóichuyện và ứngxử như bấtkỳ ngườiViệt bảnxứ nào, chẳnghạn như hâmmộ các casĩ V‑pop hay bànluận chuyện showbiz Việtnam. Tấtcả những “đặctính Việtnamhoá” ấy phảnánh khá trungthực bứctranh của cộngđồng Hoa thiểusố, đặcbiệt là nhóm Triềuchâu ở miềnNam Việtnam, những người đã hoàtan hoàntoàn vào nồisúpde Việtnam, tráingược với những nhóm ngườiHoa mớitới trong thời hiệnđại. Đốivới nhóm trước, họ thường tựnhận mình là “Kinh” trong các cuộc điềutra dânsố, trongkhi nhóm sau vẫn ghi là “Hoa”.
Những từ Hán‑Việt hiệntồn trong tiếngViệt đã trởthành những yếutố hữucơ của ngônngữ, giốngnhư khôngkhí và thứcăn mà ngườiViệt hítthở và ănuống mỗingày mà khônghề đặt câuhỏi về các yếutố “Hán ngoạilai” trongđó. Tươngtự, hãy nhớlại cảmgiác của chúngta khi tìnhcờ gặp một nhânviên bánhàng trẻ ngườiĐức nói tiếngAnh trôitrảy chẳngkhácgì người bảnxứ Anh; hoặc cảmgiác thíchthú khi thấy một nghệsĩ Mỹ hiếmhoi cóthể nói và hát tiếngViệt trên sânkhấu Paris by Night. Tráingược với điều đó, chúngta — với tưcách những nhàngônngữhọc lịchsử Việtnam — lại bỏqua hiệntượng tươngtự nơi những ngườiViệtgốcHoa, chẳnghạn như những nhânviên phụcvụ đangữ trong quán càphê Việtnam kểtrên, những người cóthể nói tiếngViệt và nhiều “ngônngữ” Hoa khácnhau. Mộtphần lýdo là vì chúngta xem việc một ngườiViệtgốcHoa nóitiếngViệt như ngườibảnxứ là điều “tựnhiên”, khôngcógì đáng chúý. Điểm cần nhấnmạnh ởđây là chúngta xem họ như một “phần” của dântộc Việtnam, giốngnhư bấtkỳ cánhân Kinh nào. Trớtrêu thay, chính disản Hoa của họ lại bị xoábỏ ngay trướcmắt.
Nếu bạn là một côngdân Việtnam, hãy dành chút thờigian quansát vòng quanhệ xãhội của mình. Bạn cóthể dần nhậnra rằng nhiềungười quanh bạn — bạnbè, đồngnghiệp, thậmchí họhàng xa — có tổtiên là ngườiHoa dicư, một chitiết cólẽ chưatừngđược đểý trong sinhhoạt hằngngày. Đốivới phầnlớn mọingười, nguồngốc ấy khôngbaogiờ là vấnđề hay địnhkiến; nó hoàtan vào kếtcấu xãhội Việtnam, nơi ranhgiới sắctộc đã mờđi qua nhiều thếkỷ dicư và đồnghoá.
Độcgiả cóthể thấy thúvị khi tự khámphá giaphả của chính mình. Biếtđâu tổtiên của bạn từnglà những người rời miềnđất Hoalục nhiều thếhệ trước và trởthành một thànhphần của cộngđồng Kinh. Sựchuyểndịch âmthầm ấy, được hìnhthành qua các lànsóng ngườiHoa dicư, đã đónggóp vào bảnsắc phongphú mà thốngnhất của Việtnam hiệnđại. Và trong xãhội này, sựkỳthị đốivới người gốcHoa hầunhư khôngđáng kể, cólẽ vì chính nhiềungười Việtnam cũng mang dòngmáu ấy.
Hãy xétđến xácsuất trởthành người nổi tiếng ở Việtnam — cólẽ chỉ một trong hàng trămnghìn người. Tácgiả nhậnthấy rằng một sốlượng đángkể các ngôisao V‑pop có dấuvết gốcHoa khágần, thểhiện qua tên gọi. Nhiều trườnghợp, tên của họ hélộ nguồngốc ấy. Những nghệsĩ như Lam Trường, Quách Thành Danh, Huỳnh Trấn Thành, Đàm Vĩnh Hưng, cùng những người như Lâm Ngọc Thoa hay Lều Phương Anh, là những vídụ điểnhình. Tên của họ thường mang những nét âmvị hoặc cấutrúc có nguồngốc Hoa, và khi đượchỏi, họ thường xácnhận điềuđó.
Sự laihợp vănhóa này phảnánh một thựctế ngônngữ và lịchsử sâuhơn. TiếngHán, với tưcách một ngônngữ, được hìnhthành từ sự laihợp giữa yếutố Việt (Yue) và tiền‑Tạng trong phạmvi Hán‑Tạng. TiếngViệt, đến lượt nó, cóthể đượcxemnhư một phânnhánh của dòng Hán này, một ngônngữ đã tiếpthu và địaphươnghoá các yếutố Hán qua nhiều thếhệ. Nói cáchkhác, tiếngViệt và bảnsắc Việtnam đã tiếnhóa trong cùng một “hồvănhóa”, được địnhhình bởi tổtiên chung và sự hộitụ lịchsử.
Những người mang gốcHoa, dù gần hay xa, khôngphảilà những ngoạilệ mà là những sợi chỉ quantrọng trong tấmvải sắctộc và vănhóa của Việtnam. Họ chiếm mộtphần đángkể trong cơcấu dânsố, đónggóp âmthầm vào sự phongphú và phứctạp của bảnsắc Việtnam (xem What Makes Chinese So Vietnamese? – Appendix L.)
Trong thời hiệnđại, sựhìnhthành bảnsắc dântộc Việtnam — cả trongnước lẫn trong cộngđồng hảingoại — được cắmrễ sâu trong các giátrị Nhogiáo, vốn là những cấutrúc vănhóa Trunghoa. Những giátrị này đã thấmvào xãhội Việtnam qua nhiều thếkỷ, địnhhình thểchế, phongtục và truyềnthống tríthức. Để hiểu sựđanxen này, hãy hìnhdung một thờiđiểm cáchđây từ 1.000 đến 2.200 năm, khi một bộphận tổtiên ngườiViệt bắtđầu dịchchuyển xuống phươngNam từ các vùng Hoanam Trungquốc.
Đến thếkỷ XIII, những nhóm didân sớm này đã vượtqua vĩtuyến 16 để tiếnvào lãnhthổ mới chiếm được từ Vươngquốc Chămpa. Những lànsóng muộnhơn tiếptục đixuống phươngNam, đến tận mũi Càmau vào thếkỷ XVIII. Sựmởrộng này diễnra độclập với những đợt địnhcư sớmhơn tại bánđảo Đôngdương, nơi các cộngđồng Môn‑Khmer đã sinhsống từ lâudài.
Trên hànhtrình ấy, những người dicư gặpgỡ nhiều nhóm người khácnhau — quanlại bị lưuđày, kẻ đầucơ đấtđai, gianghồ, tịnạn — nhiều người trong số họ có những tươngđồng ngônngữ và vănhóa. TiếngViệt trởthành ngônngữ chung, chemờ những yếutố Hán tiềmẩn trong giaotiếp hằngngày. Qua thờigian, nhờ tiếpxúc với cộngđồng Chăm và Khmer, tiếngViệt hấpthu từvựng ngoạilai một cách tựnhiên, hoàtrộn với gốc Hán như khôngkhí hoà vào nước.
Trong lịchsử, Việtnam luôn ở trong trạngthái sẵnsàng cho chiếntranh, ngaycảkhi cóvẻ như đang hoàdịu với phươngBắc. Một môhình quenthuộc luôn lặplại: mỗikhi một triềuđại Trunghoa củngcố quyềnlực, thamvọng của họ lại hướng xuống phươngNam, nhắm vào nhóm “Annam phản loạn”. Từ nhàHán đến Cộnghoà Nhândân Trunghoa, các chếđộ Trunghoa luôn xem Việtnam khôngphải là một quốcgia nganghàng mà là một vùngđất cần thuphục, gây áplực lên biêngiới cả trên bộ lẫn trên biển.
Lýluận thôngthường cóthể cho rằng Việtnam, xét về quymô và tàinguyên, sẽ khó chốnglại một cuộc xungđột hiệnđại. Tuynhiên, lịchsử đưara một phánquyết khác. Bấtchấp những tháchthức nộitại như thamnhũng, trìtrệ hay bấtổn chínhtrị, lòng yêunước của ngườiViệt luôn tỏra bềnbỉ. Khi bị dồnvào chântường, ngườiViệt luôn khángcự ngoạixâm và nhiều lần đánhbại các cuộc xâmlược từ Trunghoa. Sựtồntại liêntục của Việtnam như một quốcgia có chủquyền là bằngchứng sốngđộng cho tinhthần bấtkhuất ấy.
Đây khôngphải là lời cườngđiệu. Khi khảosát lịchsử địalý‑chínhtrị của Trunghoa, ta thấyrằng sự xuấthiện của Việtnam như một quốcgia độclập vào năm 939 SCN chưabaogiờ được ghinhận chínhthức trong sửliệu Trunghoa. Thayvàođó, Annam bị xemnhư một quận phảnloạn biếnmất khỏi sửsách saukhi táchkhỏi Đếquốc NamHán. Thếnhưng, ngượclại mọi dựđoán, Việtnam đã táixuất trong lịchsử hiệnđại như một quốcgia có chủquyền, dù khôngcó sựcôngnhận liêntục trong sửliệu Trunghoa nhưng vẫn tự khẳngđịnh bảnsắc dântộc của mình.
Niềmtin vào “chiếnthắng tấtyếu” trước Việtnam đã kéodài qua nhiều triềuđại Trunghoa, từ Hán, Đường, Tống đến Nguyên, Minh, Thanh và cả Trunghoa đỏ hiệnđại. Tâmthức ấy tiếptục ảnhhưởng đến chínhsách đốingoại của Trunghoa, thểhiện qua các hànhđộng khiêukhích: cuộc tấncông trênbộ năm 1979, các cuộc đụngđộ hảiquân năm 1974 và 1984, và việc hạđặt dànkhoandầu vào vùng biển tranhchấp tháng 5 năm 2014. Sựkiện ấy đã gâyra bạođộng tại Việtnam, hơn 100 nhàmáy của Trungquốc bị pháhoại và côngnhân phải sơtán. Từ năm 2015, Trungquốc leothang hiệndiện ở BiểnĐông, xâydựng các cứđiểm hảiquân trên đảonhântạo và đơnphương tuyênbố chủquyền, vùng mà Việtnam gọi là “BiểnĐông”.
Những căngthẳng địalý-chínhtrị ấy có liênquan gì đến ngônngữhọc? Cólẽ là tấtcả. Tại cả Trunghoa lẫn Việtnam, lịchsử thường được biênsoạn để phụcvụ cho những nghịtrình chínhtrị. Họcgiả Tâyphương, vì nétránh tranhcãi hoặc khôngnắm hết những tinhvi, thường lãngtránh các hậuquả chínhtrị tiềmẩn trong nghiêncứu ngônngữ. Điềuđó khiến họ khóhiểu vìsao nhiều họcgiả Việtnam lại ngầnngại thừanhận những dấuvết vănhóa Trunghoa sâusắc trong đờisống Việtnam.
Ở một gócđộ khác, vấnđề khôngcòn là việc những người theo dântộcchủnghĩa Việtnam — vốn cũnglà mộtphần của bứctranh lớnhơn — cóthể chấpnhận những sựthật lịchsử được nêura ởđây hay không. Những nhậnđịnh này khôngchỉ thuầntuý hànlâm; chúng đủ trọnglượng để tháchthức những giảđịnh lâuđời và khơigợi sựsuyngẫm sâuhơn. Mộtvài độcgiả thuộc khuynhhướng dântộcchủnghĩa cóthể đã bắtđầu xemxét lại lậptrường của mình, thậmchí nghĩđến việc khámphá conđường Hán‑Tạng gậpghềnh của sựliênhệ ngônngữ và vănhóa. Khi làm nhưvậy, họ cóthể nhìn vượtrangoài những mảnhvỡ rờirạc và bắtđầu nhậnra một bứctranh lịchsử rộnglớn và liênkết hơn.
Trong quátrình hìnhthành bảnsắc dântộc — vốn giốngnhư hoàncảnh sinhra của mỗi người — cánhân không thể kiểmsoát quỹđạo lịchsử của quêhương mình. Tuyvậy, lịchsử ấy cóthể địnhhình nhậnthức tậpthể, thường chephủ tưduy kháchquan bằng những địnhkiến thừakế. Đốivới những côngdân Việtnam gốcHoa không nói tiếngViệt như người bảnxứ, vẫn tồntại xuhướng bị xếplọai mộtcách máymóc vào nhóm thiểusố Hoa, bấtchấp mứcđộ hoànhập vănhóa hay baonhiêu thếhệ họ đã gắnbó với Việtnam.
Nhiềungười trong nhóm này đãlà mộtphần của dânsố Việtnam từ trước năm 1979. Mộtsố thamgia lànsóng thuyềnnhân tịnạn, trongkhi những ngườikhác ởlại và dần hoànhập vào cộngđồng Kinh. Tại các thànhphố Việtnam, ranhgiới vậtchất của các khuphố ngườiHoa mờdần khi ngườiHoa rờibỏ và các trường Hoangữ đóngcửa. Tuyvậy, những tàndư của thiênkiến vẫncòn.
Ngaycả ngàynay, mộtvài chươngtrình hàihước trên truyềnhình Việtnam vẫncó cảnh diễnviên giảgiọng ngườiViệt gốcHoa với những âmgiọng cườngđiệu. Dù thường đượcxemlà vôhại, những màndiễu rẽtiền ấy theo chuẩnmực hiệnđại là đáng xấuhổ. Tại các xãhội Tâyphương, đặcbiệt ở Hoakỳ — trừ thời Trump — kiểu hànhvi này bị xemlà không đúng chuẩnmực chínhtrị, thậmchí trong bốicảnh riêngtư. Một nhânvật côngchúng làm nhưvậy cóthể phải chịu sựchỉtrích lâudài.
Đốivới những ai khôngquenthuộc với những tinhtế nhạycảm của xãhội Việtnam, đặcbiệt là những người sống ở hảingoại, điều quantrọng là nhậnra rằng những môphỏng ấy phảnánh những vấnnạn vănhóa và lịchsử sâuhơn. Điều cóthể đượcxemlà giảitrí bìnhthường trong một bốicảnh lại bị xem là không thể chấpnhận trong bốicảnh khác, nhấnmạnh nhucầu về sự nhạycảm và tôntrọng vănhóa.
Có những sựthật thường bị bỏqua trong các thảoluận về bảnsắc Việtnam và disản ngônngữ. Thứnhất, “ngườiHán” thuộcvề một phạmtrù vănhóa, khôngphải một chủngtộc. Thứhai, Trunghoa đã là một liênhiệp đasắctộc từ thời Tần‑Hán. Thứba, Việtnam — từng là mộtphần của liênhiệp ấy — đã táchra vào năm 939 SCN và giữvững chủquyền từđóđếnnay. Mặcdù ảnhhưởng của Nhogiáo — hay chínhxáchơn, disản của một chếđộ xãhộichủnghĩa độcđoán — vẫncòn, nhiều họcgiả Việtnam vẫn khángcự việc thừanhận chiềusâu của ảnhhưởng Hán đốivới vănhóa và ngônngữ Việtnam, vì sợrằng điềuấy sẽ làm suygiảm lýtưởng dântộcchủnghĩa. Trớtrêu thay, sựkhángcự ấy lại làmtổnthương tính trunglập hànlâm, khiến việc truytìm nguồngốc tiếngViệt trởnên khókhăn.
Được địnhhình bởi nhiều thếkỷ ngờvực Trunghoa, nhiều họcgiả Việtnam thường có phảnứng mang cảmtính trước những cách giảithích mang tính thiên-Hán về lịchsử và ngônngữ. Côngtrình của họ thường mang tính côngcụ, nhằm bảovệ bảnsắc dântộc hơn là truycầu sựthật lịchsử. Vìvậy, tính kháchquan hànlâm vẫncòn xavời. Trongkhiđó, mộtvài nhànghiêncứu khôngphải ngườiViệtnam đã đónggóp đángkể nhờ lậptrường trunglập hơn, nhưng côngtrình của họ hiếmkhi được ghinhận trong giới tríthức Việtnam.
Tácgiả banđầu chọn viết nghiêncứu này bằng tiếngAnh vừa vì lýdo chiếnlược vừa vì lýdo tưtưởng. Nó dànhcho những độcgiả cóthể cởimở hơn với việc khámphá thẳngthắn và phêphán về nguồngốc tiếngViệt, đặcbiệt là mốiquanhệ phứctạp của nó với truyềnthống ngônngữ Hán. Đâylà một nỗlực táobạo trong một lĩnhvực đầy nhạycảm ýthứchệ, và tácgiả tiếpcận nó với sự thậtlòng và quyếttâm.
Tácgiả hoàntoàn ýthức được những rủiro. Những người từng theođuổi conđường Hán‑Tạng thường gặp sự từchối hoặc imlặng, và giới ngônngữhọc Việtnam vẫn khángcự mọi gợiý về mốiquanhệ huyếtthống giữa tiếng Việt và Hán. Tuyvậy, sựkhángcự ấy — bắtnguồn từ thiênkiến dântộcchủnghĩa — sẽ không làm tácgiả chùnbước. Nếu sựcôngnhận cóđến, tácgiả tinrằng nó cólẽ chỉ đến saukhi mình quađời, như đãtừng xảyra với nhiều người tháchthức những tựsự đươngthời.
Việc viết bằng tiếngAnh cũng có mụcđích thựcdụng: nó tạo ra một lớpđệm giữa côngtrình và những độcgiả cóthể phảnứng thùđịch. Chừngnào chưacó ai dịch nó sang tiếngViệt, tácgiả muốn tránh đốiđầu trựctiếp với những người dântộcchủnghĩa quákhích — đặcbiệt là những người thiếu đàotạo hànlâm. Phảnứng của họ, thường được nuôidưỡng bởi ýthứchệ xãhộichủnghĩa hiệnđại, phảnánh một tưduy khó cóthể thayđổi trong một đờingười.
Chừngnào cáibóng của mốiđedoạ phươngBắc còn tồntại, mỗi thếhệ ngườiViệt đều có xuhướng mang trong mình một sựđốikháng tiềmtàng đốivới những cách giảithích thiên-Hán. Tìnhcảm ấy, được khuếchđại bởi chủnghĩadântộc, cóthể bùngnổ thành chủnghĩa phản-Hán mãnhliệt, đôikhi cuồngnhiệt, đôikhi ápđảo. Sự dồnén cảmxúc ấy có nguycơ bóplệch diễnngôn hànlâm, khiến cả một trườngphái cóthể bị đánh lạchướng để bácbỏ mọi tiếpcận nghiêncứu đốivới lýthuyết Hán‑Việt. Nỗlực của tácgiả trongviệc khảosát các mốiliênhệ từnguyên Hán‑Việt vìthế cóthể bị gạtphăng.
Làm phứctạp thêm vấnđề là sựkhángcự từ một hướng khác: những nhà Môn‑Khmer truyềnthống trong giới ngônngữhọc Tâyphương, những người vẫn kiênđịnh bảovệ môhình NamÁ. Trớtrêuthay, mộtvài đồngminh bấtngờ của tácgiả lại xuấthiện ngaytrong chính nhóm ấy: những họcgiả Tâyphương, dù thuộc trườngphái NamÁ, vẫn sẵnsàng lắngnghe và tiếpxúc với những gócnhìn khác. Tuyvậy, sựhoàinghi vẫncòn, và điềuđó cũng dễhiểu thôi.
Sựdèdặt của họ cóthể xuấtphát từ nhiều nguyênnhân. Thứnhất, phụcnguyên ngữâmcổ của tácgiả cóthể bị xemlà khácthường hoặc chưađủ chứngcứ. Thứhai, phươngpháp của ngônngữhọc Tâyphương thường khó thíchứng với sựphứctạp của các ngônngữ thanhđiệu, khiến việcsosánh trởnên khókhăn. Thứba, cóthể chỉ đơnthuần là vấnđề trìnhbày — tácgiả cóthể chưa đủ “độ màigiũa” để thuyếtphụchơn.
Gửi đến độcgiả: khi tiếpcận côngtrình này, hãy cố gạtbỏ những thiênkiến cánhân và để sựhiểubiết dẫnđường. Việc pháthiện những từnguyên Hán‑Việt mớimẻ mởra một cơhội hiếmhoi để đàosâu nhậnthức và cóthể khiến những người trong ngành xemxét lại hướngđi hànlâm của mình. Dù bạn có chọn theođuổi conđường gậpghềnh này haykhông, hãy biếtrằng nó mang theo nguycơ côlập — nhưng cũng hứahẹn những nhậnthức sâusắc về một lĩnhvực bị bỏquên nhưng thiếtyếu của ngônngữhọc.
Bảng 7 — Hãy đứng về một phía
Họcgiả Việtnam, vốn thường vậnhành như phần nối dài của bộmáy nhànước, thường làmviệc trong một khungkhổ cứngnhắc được địnhhình bởi những kỳvọng chínhtrị. Khác với đồngnghiệp ở Tâyphương, họ khó cóthể chấpnhận nguyêntắc rằng nghiêncứu hànlâm phải giữ độc lập trước ảnhhưởng chínhtrị. Khi chínhtrị xâmnhập vào hànlâm, nó tấtyếu làm tổnthương tính chânthực của thànhtựu trithức.
Đốivới những độcgiả bácbỏ quanđiểm về một lịchsử phi‑chínhtrị, tácgiả trântrọng mong được thôngcảm cho lậptrường khôngphổbiến được trìnhbày trong nghiêncứu này. Mụctiêu khôngphải để khiêukhích mà để côngtrình tự đứng vững bằng giátrị của chính nó, khôngcần phải tranhđấu để được côngnhận. Trong quákhứ, tácgiả tránh tranhluận với những người phêphán trênmạng, chọn tậptrung vào việc trauchuốt nghiêncứu của mình. Nhưng việc tiếptục nétránh cảmxúc dântộcchủnghĩa cuồngnhiệt khôngcòn nhiều ýnghĩa.
Hãy gợilại tinhthần của một tụcngữ Việtnam: “Mất lòng trước, được lòng sau.” Với tinhthần ấy, tácgiả đặt tấtcả những lábài chínhtrị lên bàn. Nếu chínhtrị phải ảnhhưởng đến hànlâm, hãy để nó tácđộng vào lịchsử — nơi Việtnam và Trunghoa đã vướngmắc từ thời cổđại. Ngônngữhọc, tráingược lại, cầnđược giữ như một khônggian phântích kháchquan, khôngbị méomó bởi ýthứchệ.
Kết luận
Lịchsử ngônngữ Việtnam khôngthể táchrời khỏi quákhứ thuộcđịa của nó. Qua hơn một thiênniênkỷ trựctrị của Trunghoa, được củngcố bởi cuộc chiếmđóng của nhàMinh và những cảicách của nhàHồ, tiếngViệt tiếnhóa khôngphải như một thứ tiếng laicăn mà như một hệ thống ghépgốc: tầngnền BáchViệt (Yue) vẫn là cốtlõi, trongkhi các lớp Hán kếtiếp cungcấp từvựng uythế trong phápluật, lễnghi và hànlâm.
Sựphânkỳ giữa cộngđồng Kinh và Mường cho thấy sựvướngmắc thuộcđịa đã táihình bảnsắc cũngnhư lờinói. TiếngViệt người Kinh hấpthu từ từvựng của ngườiHán, nó hìnhthành một phongcách của một ngônngữ laihợp; trongkhi lờinói Mường bảotồn nhiều đặctính tầngnền cổ trong sự đóngbăng và côlập miềnnúi. Hai lộtrình songhành này nhấnmạnh sứcsống của gốc bảnđịa ngaycả dưới áplực đôhộ lâudài.
Vìvậy, tiếngViệt là lịchsử sinhtồn của ngônngữ, một chứngtích về sựthíchứng thôngqua laihợp. Từvựng của nó kếttinh nhiều thếkỷ thươngthuyết giữa quyềnlực và khẩungữ, giữa uyquyền và đốikháng. Khôngphải là một thứ tiếng pháisinh, tiếngViệt chothấy cách mà nhiều thếkỷ thuộcđịa đã hunđúc nên một ngônngữ vừa sâubền bảnđịa vừa gắnkết mậtthiết với thếgiới Hánngữ rộnglớn.
Sáchthamkhảo
Bình Nguyên Lộc. 1972. Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam. Saigon: Khai Trí.
Ferlus, Michel. 2012. “Trade Routes and Sound Change Patterns in Vietnamese Cognates across Southeast Asia.” Mon–Khmer Studies 41: 1–18.
Haudricourt, André‑Georges. 1954. “De l’origine des tons en vietnamien.” Journal Asiatique 242: 69–82.
Han Dynasty: Annals on Jiaozhi 交阯 / 交趾 and Jiaozhou 交州.
Kiernan, Ben. 2017. Việt Nam: A History from Earliest Times to the Present. Cambridge: Cambridge University Press.
Li Tana. 1998. Nguyen Cochinchina: Southern Vietnam in the Seventeenth and Eighteenth Centuries. Ithaca: Cornell University Press.
Nguyễn Ngọc San. 1993. Tìm hiểu về tiếng Việt lịch sử. Hanoi: Nhà xuất bản Giáo dục.
Phan Hữu Dật. 1998. Nhân học Việt Nam. Hanoi: Nhà xuất bản Đại học Quốc gia.
Sima Guang. 1956. Zizhi Tongjian 資治通鑑 (Comprehensive Mirror to Aid in Government). Beijing: Zhonghua Shuju.
Sima Qian. 1993. Shiji 史記 (Records of the Grand Historian). Beijing: Zhonghua Shuju.
Taylor, Keith W. 2013. A History of the Vietnamese. Cambridge: Cambridge University Press.
Trần Quốc Vượng. 2000. Việt Nam: Văn hoá và Con người. Hanoi: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.
Wikipedia. Ming Dynasty occupation records (1407–1427).
CƯỚCCHÚ
(1) Andương Vương là tướchiệu của Thục Phán, người trịvì nước Âulạc (nay là Việtnam) từ năm 257 đến 207 TCN. Thủlĩnh của bộtộc ÂuViệt đã đánhbại và tiếmđoạt ngôivị từ vị vua Hùng cuối cùng của nước Vănlang, rồi hợpnhất cưdân LạcViệt với ÂuViệt. Năm 208 TCN, kinhđô CổLoa bị tấncông và thànhnội bị tànphá. An Dương Vương bỏchạy và tự vẫn. Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/An_D%C6%B0%C6%A1ng_V%C6%B0%C6%A1ng
(2) Thánh Gióng, còn gọi là PhùĐổng ThiênVương (扶董天王), Ông Dóng và XungThiên ThầnVương (冲天神王). Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_Gi%C3%B3ng
(3) Namquốc Sơnhà (Lãnhthổ của Nước Nam) sángtác năm 1077 bởi Lý Thường Kiệt và được ngâm đọc bên phòngtuyến sông Nhưnguyệt (sông Cầu) nhằm khíchlệ tinhthần quânsĩ chống quân Trunghoa; và BìnhNgô Đạicáo của Nguyễn Trãi thay lời Bìnhđịnhvương Lê Lợi năm ĐinhMùi (1427), tuyêncáo dẹp yên quân Minh, thu hồi 獨立 quốcgia và lập ra nhà HậuLê.
(4)^ 1) Dương Đình (Diên) Nghệ 楊廷藝 or 楊延藝 (931-937)
2) Kiều Công Tiễn 矯公羨 or 皎公羨 (937-938)
3) Ngô Vương: 939–944
4) Dương Tam Kha: 944–950
5) Hậu Ngô Vương: Nam Tấn Vương & Thiên Sách Vương: 950–954
6) Thiên Sách Vương: 954–965
7) Ngô Sứquân (吳使君): 965–968
8) “Loạn Thập Nhị Sứquân” (966–968)
(Source: https://en.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_dynasty)
(5) Xem: https://en.wikipedia.org/wiki/Hoa_people
(6) Về đạitừ “they” thay cho “she/he”, tácgiả nhậnthấy cáchdùng “they” sốít được Washington Post chấpnhận trong stylebook tháng 12/2015 và nhiều báo địaphương của Mỹ (22/9/2016). Nó cũng là “từ của năm” do American Dialect Society bìnhchọn năm 2015.
(7) Xem xét lại Côngthức Chủngtộc XYZ: Để môphỏng thànhphần dântộc của người Việtnam, ta gán các biến trọngsố phảnánh những chuyểndịch dânsố lịchsử. Côngthức {4Y6Z8HCMK} biểuthị cấutrúc dântộc hiệnđại dựatrên tưliệu lịchsử, kể cả sổ hộtịch thời nhàHán. Vídụ, dânsố ba quận Giaochỉ (交趾), Cửuchân (九真), Nhậtnam (日南) tăng từ khoảng 400.000 lên 980.000 trong giaiđoạn 111 TCN – 11 TCN. Những con số ấy tươngứng với môhình {2Y3Z4H}, phảnánh sự hoàtrộn giữa BáchViệt (Yue) và Hán.
Tưliệu thời Tần cũng chép rằng 15.000–30.000 phụnữ Yue chưa chồng bị épgả cho binhsĩ nhàTần (Lu Shih‑Peng 1964). Với truyềnthống hộtịch nghiêmngặt của Trunghoa, những ghichép này có độtincậy cao.
Thànhphần dântộc của cổ‑Annam gầnnhư phảnchiếu cấutrúc của người Hán, do sựhoàtrộn giữa tiền‑Hán {X} và tiền‑Việt {YY} theo tỷlệ 2:1 ở miềnNam Trunghoa, tạonên cưdân Yue {ZZZ} trong các nước Ngô, Việt, Sở. Về sau họ hoànhập vào Hán tộc {HHHH}. Do đó, cấutrúc dântộc Hán đờisau cóthể biểuthị {X2Y3Z4H}. Trongkhiđó, ngườiViệtcổ hìnhthành từ {YY} và {ZZZ}, tạonên {YYZZZ}, rồi trởthành {2Y3Z4H}, và tiếptục tiếnhóa thành ngườiViệtnam hiệnđại {4Y6Z8H+CMK} với ảnhhưởng Chăm và Môn‑Khmer.
Côngthức này chothấy tầngnền {2Y3Z4H} được bồidưỡng bởi {CK}, tươngtự quátrình ở người PhúcKiến và QuảngĐông. Nếu môhình đúng, côngthức tượngtrưng cho nhóm NamÁ có thể là {6YCMK}, đốilập với {4Y6Z8HCMK} của người Việt, phảnánh mức độ Hán‑Việt hoàtrộn sâuhơn. (Xem Chương 2: Mưatẩy từ Bầu trời NamÁ)
(8) Ba cuộc xâmlược của Môngcổ vào ĐạiViệt thời Trần và Champa: 1257–1258, 1284–1285, 1287–1288. Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/Mongol_invasions_of_Vietnam
(9) So sánh ẩndụ: giống như phânbiệt giữa Giảnthể/Phồnthể, Pinyin/Zhuyin; hay 面 miàn (mặt, mì, lúa mì) so với 麵 miàn (mì) và tiếngViệt “mặt” (SV diện), “mì” (SV miến).
(10) “Tổtiên của họ là hậuduệ của…” chỉlà cáchnói tượngtrưng. Tổtiên của một dântộc sống cáchnay nhiều thếkỷ không nhấtthiết là tổtiên sinhhọc trực tiếp của cưdân hiệnnay. Trườnghợp người QuảngĐông cũng vậy: qua 2.000 năm, dânsố biếnđộng, di‑cư, tái‑địnhcư, hoàtrộn Hán‑Tạng và Hán‑Việt. Nhiều người đến QuảngĐông xưa không phải gốc Yue, dù họ gọi tiếng mình là Jyut8waa2.
Việtnam cũng tươngtự: phần lớn người Kinh ngày nay không nhấtthiết là hậuduệ trực tiếp của cưdân từng giúp “18 Hùng Vương” lập nước Vănlang. Dù họ là Yue hay Môn‑Khmer, người Kinh hiệnđại không nhấtthiết có quan‑hệ sinhhọc với cưdân cách đây hơn 2.000 năm.
(11) Thànhngữ Hán: 「一將攻城萬骨枯」 (Nhất tướng côngthành vạn cốt khô) môtả sự tànkhốc: hàngvạn dân vô tội trong thành cóthể chết dưới tay quân thắngtrận. Đó là thônglệ trong vănhóa chiếntranh cổđại Trunghoa. Dânsố Quận Annam xaxôi thời nhàĐường cóthể đã vượt một phần mười tổng dânsố 17 triệu của Đườngtriều.
(12) Bứctranh rộnghơn hiệnra khi xét tácđộng dânsố của sự hiệndiện ngoạiquốc. Trong Chiếntranh Việtnam (1965–1975), hơn 50.000 trẻ “lai Mỹ‑Việt” được sinh ra từ binhlính Mỹ đồntrú tại MiềnNam, nơi chỉcó khoảng 22 triệu dân. Chỉ trong 10 năm, ảnhhưởng ngoạilai đã để lại dấuvết dânsố rõrệt.
Hãy tưởngtượng California sau 2.000 năm nếu nó trởthành một quốcgia độclập sau 1.000 năm nữa. Hoặc Đàiloan: “Bảnsắc của nó sẽ tiếnhóa rasao qua thiênniênkỷ?” Những giảđịnh này giúp ta hìnhdung cách mà ảnhhưởng ngoạilai, di‑cư và giao‑lưu vănhóa địnhhình bảnsắc dân tộc.
(13) (Lặp lại nội dung (12) theo bản gốc — giữnguyên để trungthực với nguyênvăn.)
(14) Một vídụ tiêu biểu là BìnhNgô Đạicáo Tânthời do tácgiả viết bằng “cổvăn hiệnđại”, một phiênbản châmbiếm của “Tuyênngôn độc lập khỏi Trunghoa” năm 1428 thời Lê. Có thể xem toànvăn trong Phụlục L hoặc tìm trên Google để thấy “dântộcchủnghĩa” và “chínhtrị” có thể làm mờ nhậnđịnh như thế nào.
“凭吾丑告: 女丑讨华, 占有千秋, 婆权成性, 历载叶千, 巨大无双, 蝴蝶婆脷, 汉和岭蛮, 缩头乌龟, 中擦外伤, 坏而恋战, 南越百族, 湖广七雒, 独吾健在, 雄居南方, 旗花移到, 吾邦挚友, 好客有方, 来者良家, 流氓勿忘, 白藤江待, 南杀西杀, 旗中无敌, 维我独尊, 骑越虎也, 上之毋下, 入生出死, 大鱼气小, 急吃豆腐, 九死一生, 贪食疾身, 女等欺人, 甚不可忍, 君子报仇, 十年不晚, 咱走着瞧, 霸权破脷, 惹火焚身, 九泉归依!”
(Trâu Ơi Bố Bảo: Trâu số đạo hoa, ngàn lẻ thu qua, hay thói quyền bà, sửxanh ghichép, cụ đại vôsong, baybướm lưỡibò, hánhởmulạnh, đầurùa lấpló, trong sứt ngoài thoa, lâm chiến bại hoài. HồQuảng dù mất, NamViệt vẫncòn, Hùng cứ phươngnam, kỳhoa dịthảo, hữuhảo chi bang, chuộngchìu hiếukhách, nhàlành kếtmối, lưumanh chớhòng, Bạchđằng BểĐông, Trườngsa Hoàngsa, duyngãđộctôn, kỳ trung vô địch, cởi cọp Việtnam, lênvoixuốngchó, vàosinhratử, ỷlớnhiếpbé, nuốtxương mắccổ, dỡsốngdỡchết, thamthựccựcthân, lũbay bốláo, đắcchí tiểunhân, nhịn cũng vừa thôi, quântử ratay, bàihọc ngànnăm, tổcha tụibay, báquyền bảláp, rướchoạvàothân, ngậmngùi chínsuối!)
Leave a Reply