Ýthức Mới về Nguồngốc, Cấutrúc và Phânloại của TiếngViệt
Một cây cổthụ ngônngữ hùngvĩ dưới hoànghôn với gốcrễ kếtthành Đạithụ tiếngViệt.
(creAited by dchph with Jetpack)
Trong hơn một thếkỷ, tiếngViệt luôn đứng ở tâmđiểm của một khunghình phânloại mâuthuẫn. Ngônngữ này thường được xếpvào họ Môn-Khmer của ngữhệ NamÁ, đôikhi với sựtựtin, đôikhi với sựmiễncưỡng, mặcdù chính cấutrúc, tàntích từvựng và lịchsử pháttriển của nó liêntục đingượclại khungphânloại ấy. Hậuquả là một khônggian nghiêncứu chấtđầy nghịchlý: một ngônngữ mà vốn từcơbản vừacó những tươngứng với Môn-Khmer, lại vừa phơi bày những quanhệ sâurộng và cóhệthống với Hánngữ, BáchViệt, Tháicổ và toànbộ miền tiếpxúc HánTạng. Điểm giaothoa này khôngphải là ngẫunhiên; nó chínhlà đặctrưng cốtlõi của lịchsử tiếngViệt, và cũnglà điểm khởiđầu của côngtrình này.
Côngtrình được trìnhbày ởđây khởiđầu từ một dựán dàihạn trên ziendan.com, nơi tácgiả lầnđầu tậphợp các bảng đốichiếu, ghichú văntựhọc, và những phântích về từnguyên Hán‑Nôm. Những bàiviết sớm như Từnguyên Việtngữ Khôngchỉlà Những Kýhiệu Côlập và Hánngữ và Lớp Từ Cơbản TiếngViệt đã chỉra mậtđộ dàyđặc của các tươngứng trong những miền từvựng bềnvững nhất: thânthể, thânthuộc, thiênnhiên, độngtác thườngnhật. Đâylà những khungtừ vaymượn khó xảyra, và chínhvìvậy chúng trởthành bằngchứng mạnhmẽ cho một kếtluận trungtâm: vốn từcơbản tiếngViệt là một giaođiểm thậtsự của nhiều tầnglớp ngônngữ, trongđó cócả lớp Môn-Khmer và những lớp Hán‑Nôm sâu hơn.
Khi dựán mởrộng, tácgiả nhậnrarằng cách tiếpcận truyềnthống dựatrên đơnâm đã chekhuất một miền chứngcứ rộnglớn. Ngônngữhọc lịchđại từlâu quen sosánh từng âmtiết rời, đặcbiệt trong từnguyên Hán-Việt, nhưng miền đaâm — songâm, tamâm, từghép, từláy — hầu như bị bỏqua. Côngtrình này vìthế chọn một lậptrường phươngpháp khác: xem đaâmtiết khôngchỉ là một cảitiến chínhtả mà là một côngcụ sosánh, giúp hiểnlộ những quanhệ từnguyên bị chekhuất khi chữviết táchrời các đơnvị từvựng.
Từ nhậnthức ấy, hệchữ ChữViệt Đaâmtiết và 漢語 多音節 正字 方案 được hìnhthành như một nỗlực táicấutrúc thôngqua cách ta nhìnthấy từ từvựng. Như đã phântích trong The Cognitive and Structural Rationale for Polysyllabic Writing in Vietnamese and Chinese, cả tiếngViệt lẫn tiếngHán đềucó những đơnvị từvựng tựnhiên mang tính đaâmtiết, nhưng chữviết hiệnnay lại tách chúng thành những mảnhrời, làm tăng gánhnặng nhậnthức và chekhuất cấutrúc từnguyên. Một hệchữ đaâmtiết khépkín giúp khôiphục tính thốngnhất của từ, đồngthời mởra những quyluật giúp chúngtatruytìm từnguyên mà cách viết rờirạc cũ khôngchophép nhìnthấy.
Lậpluận lịchsử sâuhơn của côngtrình này xoayquanh môhình đagiaitầng của tiếngViệt. Chứngcứ từ từvựng cơbản, từ âmvịhọc, và từ các môhình dịchchuyển dâncư chothấy tiếngViệt hìnhthành từ sựhoàtrộn của tầng BáchViệt‑Tháicổ, tầng ViệtMường bảnđịa, và các tầng Hánngữ kếtiếp. Môhình này phùhợp với những phântích trên ziendan.com về cách vốn từ cơbản tiếngViệt vừacó tươngứng Môn-Khmer, vừacó từnguyên Hán‑Nom chỉra những tiếpxúc sâuxa và sớmhơn nhiều sovới giảthuyết vaymượn muộn.
Chiềukích HánTạng của côngtrình dựatrên Shafer và các đốichiếu hiệnđại, chothấy tiếngViệt có những tươngứng ổnđịnh với Bodic, Burmic, Karenic, Baric, Tháicổ. Như được tómlược trong 越語 相應 於 漢藏 語系, tiếngViệt cầnđược xemxét trong khung ngữhệ HánTạng rộnghơn, thayvì bị nhốtchặc trong môhình NamÁ.
Côngtrình này cũng khảosát yếutố chínhtrị và sửhọc trong quátrình hìnhthành các môhình phânloại. Môhình Môn-Khmer không xuấthiện trong chânkhông; nó được hìnhthành trong bốicảnh thuộcđịa, trong điềukiện thiếu hụt tưliệu Hánngữ, và trong một khôngkhí họcthuật muốn tách ĐôngnamÁ rakhỏi ảnhhưởng Hánngữ. Những bàiviết như Chínhtrị và Họcthuật trong Ngônngữhọc Hán‑Việt đã chỉra cách những độnglực này bóhẹp tầmnhìn và làmlumờ các môhình thaythế.
Côngtrình này không nhằm xoábỏ vaitrò của Môn-Khmer trong tiếngViệt; nó đặt vaitrò ấy vào một môhình rộng hơn, có lịchsử và có tầnglớp. TiếngViệt khôngthuần NamÁ, cũng khôngthuần Hánngữ. Nó là một ngônngữ tiếpxúc, được hìnhthành qua hàngnghìnnăm dịchchuyển, hoàtrộn và songngữ. Cấutrúc của nó phảnánh sựgiaohoà của BáchViệt, Tháicổ, ViệtMường và Hánngữ — một disản phongphú hơn bấtkỳ phươngthức phânloại đơnlẻ nào cóthể chứađựng.
Saucùng, côngtrình này cũnglà một suyngẫm về phươngpháp. Nó khẳngđịnh rằng phânloại ngônngữ phải dựatrên từvựng cơbản, quyluật biếnâm, đaâmtiết, và bốicảnh lịchsử, chứ không dựatrên quántính hay thẩmquyền họcthuật. Nó đềxuất việc tiếngViệt — từng bị xem như một ngoạilệ — đúngra cóthể sửdụng như là một chìakhoá để tìmhiểu lịchsử ngônngữ của toànbộ miền Hoanam Trungquốc và ĐôngnamÁ.
Leave a Reply